ЎЎЎ 92-1. Адубарыя Ігідэйка. Эдуард Пякарскі ў жыцьцяпісах. Сш. 92-1. 1999-1. Койданава. "Кальвіна". 2026.

 

    ...Маны таһынан ситэрэн соҕус сэһэргээтэххэ, аан дойду тюркологтара остуолга уура сылдьан арахпакка туттар 13 туомнаах улууканнаах “Саха тылдьытын” Э. К.Пекарскай протоиерей Дм. Дм. Попов аҕабыттан саҕалаан, Таатта элбэх боростуой бөлоһүөк уонна үөрэхтээх дьоннорун үгүс сыллаах көмөлөрүнэн талаһаланан суруйбута да элбэҕи этэр...

    Е. Андросов,

    кыраайы үөрэтээччы

    /Таатта. Ытык Күөл. № 79-80. Бэс ыйын 24 к. 1999. С. 4./

 

 

                                                    ПЕКАРСКАЙ ТУҺУНАН ИККИ АХТЫЫ

    Э. Пекарскай аатынан Игидэй орто оскуолатын учуутала, төреөбүт кыраайын үөрэтээччи Николай Ильич Лопатин 1978 с. Э. К. Пекарскай туһунан ахтыылары хомуйбута, суруйбута.

    Олортон үөрэҕирии ветерана С.Е. Егоров Миинэ уола Дьөгуөссэ ахтыытын хайдах баарынан Е.Д. Андросов улуус хаһыатыгар таһааттаран турар.

    Бүгүн биһиги икки ахтыыны кылгатан биэрэбит.

                                                                  Биэрэпиһи ыытыспыта

    Оҕо сылдьан “соҕуруу дойдуттан ыраахтааҕы буруйдааһынынан бөрөстүүпүнньук кэлбит уһү” диэн истибитим. Оччолорго кыра буоламмын, улахан дьон кэпсээниттэн истэр-билэр этим.

    Мин тоҕус сааспын туолуубар, ыраахтааҕы ыйааҕа кэлбит. Онно этиллэринэн Саха сиригэр төһө киһи баарын, олорорун билэр наадаттан биэрэпис ыытыллар үһү. Ол биэрэпис буоларынан мунньах буолар. Аҕа үүһүттан биирдии киһи ол мунньахха баран кыттыахтаах. Биһиги аҕа ууһуттан Иван Иванович Захаров диэн киһи сылдьыбыта.

    Күнүстэри-түүннэри утүйбакка эрэ, нэһилиэктэринэн биирдии ыалынан кэрийэ сылдьан суруйбуттара. Биһиги нэһилиэккэ Дарыбыан Оруоһун диэн кулуба Пекарскайдыын сылдьан биэрэпис ыыппыттара. Нэһилиэги арҕаа өпүттэн саҕалаан, биһиги ыал диэки кэлбитигэр, аҕам тымтык бөҕөнү тыыран бэлэмнээтэ.

    Киэһэ аттар чуорааннара тыаһаата, онуоха аҕам дьорбөлүү тыырбыт тымтыгын уматан, дьиэ таһыгар таһааран, уҥа диэки аста. Дьиэ таһыгар түөртат кэлэн тохтоото уонна кулубаны кытта Э. К. Пекарскай сирдьит киһилэринээн киирэн кэллилэр. Онно көрдөхпүнэ. Э. К. Пекарскай намыһах соҕус уҥуохтаах, хара баттахтаах, кылгас сирэйдээх нуучча этэ. Оччотооҕу оҕолор нууччаттан куттанар этибит, онон хаҥас диэки бардыбыт.

    Аҕам суруйалларыгар тымтыгынан уот тутан, сырдатан биэрдэ. Биирдии-биирдии ыҥыран, ааппытын, сааспытын ыйыттылар. Миигин ыҥырбттарыгар куттанан барымаары гыммыппар, ийэм кэннибиттэн утүрүйдэ. “Сааһыҥ хаһый?” диэбиттэригэр, “тоҕуһум” диэтим. Онуоха Пекарскай “Маладьыас” диэбитин наһаа үорэ иһиттим. Биһиги нэһилиэккэ биэрэпис Пекарскай көмөтүнэн ыытыллан бүппүтэ.

    Э. К. Пекарскайы кытта Я. Иванов, Григорьев, Н. Оросин ыкса доҕордоспүттара.

    Я. Н. Горбунов (96 саастаах, Игидэй олохтооҕо) ахтыытыттан.

                                                                   Дьонум ыала

    Э.К. Пекарскайы Дьиэраҥнээххэ олорор сылыттан билэбин. Кини Дьиэрэҥнээххэ Васильевтар үөһээ өттүлэригэр олорбута.

    Мин кинини биһиги дьиэбит таһынан соҕуруу диэки Хачайга оттуу ааһарын көрөрүм. Бастаан Чараҥҥа олорбута. Онно Биэрэ Манда илин өттүгэр арыыга өтөх онно баар, сэргэ баара үһү. Ол сэргэҕэ Пекарскай кэлбит сылын суруйбут. Сэргэ билигин суох.

    Мин эһэм оҕонньор Чараҥ арҕаа өттүгэр арыыга олорбута. Онтон Дьиэрэҥнээххэ көспуппут. Ол кэмҥэ Пекарскай эмиэ Дьиэрэҥнээххэ кэлбитэ. Биһиги эһэбитин кытта бииргэ олорбуппут.

    Пекарскай бастаан кэлбит сылыгар икки ынаҕы уонна Сындый (сорох сурукка Суддуй дэнэр. Дьиҥинэн саха тылыгар икки “д” сэргэстэһэ суруллубат, онон Сундуй дуу, Сугдуй дуу буолуо. П. А. быһаарыыта) Мирон балта Аанысканы Пекарскайга дьиэ сууйааччынан, ас астааччынан, таҥас сууйааччынан биэрбиттэрэ.

    Пекарскай сүүрбэччэ сүөһүлэммит, биир аттаммыт. Сүөһүлэрин Сиидэр Тимирдээһэп диэн киһи корөрө, аһатара уонна мастарын мастыыра. Ол оҕонньор Игидэйгэ Тимир Баппыт диэн алааска олороро.

    Пекарскай уоллаах кыыс оҕолооҕо. Мин кинилэри кытары тахсан оонньуур этим.

    Арай биир күн көрдөхпүнэ, дьиэлэрин таһыгар маҥан таҥастаах нууччалар бөҕө мустубуттар. Кинилэртэн куттанан дьиэбэр киирэн саһан хаалбытым. Ол иһин ол дьон тугу гыммыттарын, хаһан барбыттарын билбэппин.

    Эдуард Карлович бултуура. Кини Биэрэ Мандаҕа Иосиф Бысыинныын андылыыра. Наастаар Баһылай уолун кус ылааччы оҥосторо. Биирдэ Улахан Муонай диэн сиргэ бултуу сылдьан, уол ууга түспүт. Пекарскай сүрдээхтик аймаммыт. Ону Кыра Муонайга олорор Литвинцевтэр кийииттэрэ Өлөончүк корбүт. Дьиэҕэ атын киһи суох буолан, ыэлга баран тыллаабыт. Дьон кэлэн, уолу көрдөөн булбуттар.

    Пекарскай Ньыкыр уолун Киргиэлэйи ыҥырэн, киһини өлөрбутүн кэпсиир. Киргиэлэй Эдуард Карловиһы уоскутар. Кэлин бу дьыала манан хаалан хаалар. Дьиэрэҥнээх хоту өттүгэр Ньуоллаайы диэн кыра тиэрбэс курдук сиргэ Пекарскай бурдук ыһар быһыылааҕа.

    Пекарскай дьыалатын куоракка Көтүппэт уола Айанньыт (Егоров) таһара. Айанньыт сүрдээх сытыы, сырыылаах. тыллаах-өстөөх, өйдөөх киһи.

    Дьиэрэҥнээххэ Пекарскайы кытта биһиги эрэ ыал олорбуппут. Кылгас кэмҥэ биир кыһын Сиидэр Тимирдээйэп (үөһэ Тимирдээһэп диэн, хайдах суруллубутүнан бэрилиннэ. П. А.) олоро сылдьыбыта.

    Э. К. Пекарскай кэлин Ааныскатын кытта арахсан Христина диэн дьахтары аҕалбыта.

    Э. К. Пекарскай соҕуруу барбытын кэннэ, кини дьиэтин Архип Тимофеевтаах сайылык гыммыттара.

    Игидэйгэ өр олорбут, колхоһунай тутуу ветерана, 88 саастаах Винокуров Г. Г, кэпсээбит. Ахтыылары Н. И. Лопатин архыыбыттан бэлэмнээтэ П. Х. Андросов.

    /Таатта. Ытык Күөл. № 106. Атырдьах ыйын 31 к. 1999. С. 3./

 

 

                                  ЯК БЕЛАРУС ЯКУТАМ РОДНУЮ МОВУ ВЯРТАЎ

    Унікальным, багатым на падарожжы і вандроўкі беларусаў па сьвеце было дзевятнаццатае стагодзьдзе. Праўда, найчасьцей здаралася, што вандроўкі гэтыя ладзіліся пад прымусам. Калі хто нават і сам уцякаў за мяжу, прычына на тое была гвалтоўная - урад царскай Расіі вёў нясьцерпную барацьбу з беларускімі патрыётамі, з тымі, хто змагаўся за волю свайго народа.

    Таму і ў Сыбір - да славутых катаржных мясьцін - не перасыхаў ручаёк з Беларусі. Так, за рэвалюцыйную дзейнасьць патрапіў у Якуцію і наш зямляк Эдуард Пякарскі (нарадзіўся ён у фальварку Пятровічы Ігуменскага павета - цяпер Смалявіцкі раён Мінскай вобласьці). А арыштавалі рэвалюцыянэра ў Маскве. Да гэтага наш зямляк вёў падпольную работу ў самых розных рэгіёнах Расійскай імпэрыі. Суд прызнаў, што Пякарскі “вінаваты ў прыналежнасьці да тайнага таварыства, якое мела на мэце зьвергнуць пры дапамозе сілы дзяржаўны і грамадзкі парадак”. Прысуд быў наступны: “Пазбавіць яго маёмасных правоў і выслаць на катаржныя работы ў руднікі тэрмінам на 15 гадоў”. Праўда, усьлед судзьдзі ўсё ж зьміласьцівіліся - Пякарскага адправілі ў ссылку ў Якуцію.

    2 лістапада 1881 года Э. Пякарскі разам з канвоем трапіў у Якуцк. Ссыльнага адправілі ў Першы Ігідзейскі насьлег Батурскага улуса (насьлег - адпаведнік воласьці, улус - павета). За 230 вёрст ад Якуцка.

    Пазнаёміўшыся з навакольнымі мясьцінамі, Эдуард Пякарскі пачаў вывучаць культуру, побыт якуцкага народа. Паступова ўпэўніўся, што якуцкая мова надзвычай нераспрацаваная. Прыметнікі не дапасоўваюцца да назоўнікаў. Няма дакладнага ўжываньня склонаў. (Уявіце сабе, як нязручна было б размаўляць па-беларуску, калі б прыметнікі, назоўнікі, дзеясловы мелі не строгія, а «прыблізныя» формы). Прыблізнымі, невыразнымі былі і канчаткі. Усё гэта і занепакоіла Эдуарда Пякарскага. Паціху ён авалодаў вуснай мовай, выступаў у ролі перакладчыка. Але ж гэта быў усяго толькі пачатак працы. Сьледам за гутарковай мовай якутаў наш зямляк пачаў асвойваць і песенны, былінны фальклёр багатага на культуру старажытнага народа. Знаёмства з якуцкім песенным мастацтвам, з гераічным эпасам аланхо пераканалі Пякарскага, што мова фальклёру больш чыстая, вытанчаная. Праўда, калі ў эпасе аланхо адчуваўся арнамэнталізм (імкненьне да яскравасьці, прыгажосьці), зьмест народных песень вызначаўся прастатой: якуты сьпявалі пра тое, што бачылі, - пра дарогу, пра лес, пра коней, пра ежу...

    Для работы Пякарскі завёў два сшыткі. У адзін з іх занатоўваў якуцкія словы з перакладам на рускую мову, у другі - рускія словы з перакладам на якуцкую.

    Праца над слоўнікам складвалася не зусім проста. Каб неяк пражыць, ссыльнаму даводзілася займацца гаспадаркай. А як толькі надаралася вольная часіна, Пякарскі апантана ўваходзіў у сьвет якуцкіх слоў і гаворкі, шукаў мясцовыя адпаведнікі розным рускім словам.

    Былі ў стваральніка якуцкага слоўніка і добраахвотныя памочнікі. Сярод іх і айцец Дзьмітрый (сьвецкае прозьвішча Папоў). На той час у царкве была рэлігійная літаратура на якуцкай мове. Праўда, там было надзвычай шмат памылак, недакладнасьцей. На гэта зьвяртаў увагу і Пякарскі.

    На пачатку 1890 года наш зямляк завяршыў працу над слоўнікам і выслаў яго ва Ўсходне-Сыбірскі аддзел Геаграфічнага таварыства.

    ...Прайшло яшчэ некалькі гадоў. Працу Пякарскага, самаахвярнасьць у справе служэньня не толькі якуцкаму народу, а і Расіі ўвогуле заўважылі і дзяржаўныя чыноўнікі. У 1907 годзе Акадэмія навук Расіі выдала першы выпуск «Слоўніка якуцкай мовы». Пякарскага ўзнагародзілі залатым мэдалём Акадэміі навук. А з 1907 па 1918 год пад рэдакцыяй Пякарскага пабачыла сьвет восем выпускаў трохтомнага выданьня «Узораў народнай творчасьці». Вучоны надрукаваў і нямала артыкулаў, у якіх расказаў рускаму чытачу пра гісторыю, побыт, этнаграфію якуцкага народа. Сваёй працай Пякарскі прыцягнуў увагу дасьледчыкаў да Якуціі, яе матэрыяльнай і духоўнай культуры. Неўзабаве пачала разьвівацца літаратура на якуцкай мове. А адзін з яе пачынальнікаў - А. Е. Кулакоўскі - напісаў у лісьце да Пякарскага: “У нас не было літаратуры, а ваш слоўнік павінен служыць падмуркам для яе стварэньня... Вы сапраўды заслугоўваеце імя «бацькі якуцкай літаратуры». Без вас не знайшлося б асобы, у якой хапіла б дзёрзкасьці прыняць на сябе такую калясальную працу, як ваш слоўнік”.

    Памёр Эдуард Пякарскі 29 чэрвеня 1934 года. Нэкралёг зьмясьцілі многія газэты, а таксама навуковыя часопісы. Урад Якуцкай АССР ушанаваў памяць вучонага ўстанаўленьнем дзьвюх стыпэндый яго імя. А лепшы помнік Пякарскаму - яго слоўнік. I тое, што якуцкі народ мае сваю літаратурную мову.

    1993 г.

    /Алесь Карлюкевіч.  Далёкія і блізкія суродзічы. Мінск. 1999. С. 20-23./

 

 

                                                                 ПЯКАРСКІ ЭДУАРД

                                                                           (1858-1934)

    Вядомы падарожнік і прыродазнаўца, географ, лінгвіст і этнограф. Нарадзіўся 25 кастрычніка 1858 г. на хутары Пятровічы Ігуменскага павета Мінскай губэрні. Вучыўся ў Мінскай і Мазырскай гімназіях, у Харкаўскім інстытуце. У 1881 годзе за удзел у рэвалюцыйным руху сасланы ў Якуцкі край. Удзельнічаў у саставе Нэлькана-Аянскай экспэдыцыі. Склаў першы поўны “Слоўнік якуцкай мовы” (1899). Аўтар навуковых прац па геаграфіі, этнаграфіі, лінгвістыцы і фальклярыстыцы. Член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1927) і ганаровы акадэмік (1931). Памёр 29 чэрвеня 1934 г., пахаваны ў Пецярбургу.

    /Географы і падарожнікі Беларусі. Альбом – атлас пад рэдакцыяй доктара геаграфічных навук В. А. Ярмоленкі. Мінск. 1999. С. 29/  

 

                                                           ЧЛЕНЫ-КОРРЕСПОНДЕНТЫ

                                                                                1927 г.

                                                      ПЕКАРСКИЙ ЭДУАРД КАРЛОВИЧ

    Родился 13 (25) октября 1858 г., мыза Петровичи Игуменского у. Минской губ. Умер 29 июня 1934 г. Ленинград. Языковед, этнограф, фольклорист-якутовед. Член-корреспондент по разряду восточной словесности (тюркология) Отделения исторических наук и филологии с 15 января 1927 г., почетный член с 1 февраля 1931.

                                                                    ПОЧЕТНЫЕ ЧЛЕНЫ

                                                                                 1931 г.

    Пекарский Эдуард Карлович (см. с. 156).

                                                                   Именной УКАЗАТЕЛЬ

    Пекарский Э. К.  156, 331.

    /Российская академия наук. Персональный состав. Действительные члены. Члены-корреспонденты. Почетные члены. Иностранные члены. В 3 книгах. Кн. 2. 1918-1973. Москва. 1999. С. 156, 331, 428./