.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
Іван Ласкоў
КУЛЬГА
З паэмы
Хто такі Кульга? Чаму ён так названы? Чым прыцягнуў маю ўвагу? Кульга — сярэднеазіяцкі заваёўнік XIV стагоддзя. Болей вядомы свету ён як Тамерлан. Мянушка Кульга ўваходзіць у гэтае імя, перад якім у жаху калаціліся палова Азіі і ўсходні край Еўропы: гэта мы вымаўляем “Тамерлан”, а на яго радзіме (цішком ад шпікоў) захопніка звалі Цімур-Лангам, дзе Цімур — яго ўласнае імя, а ланг — якраз і азначае “кульга”.
Захавалася паданне, цалкам праўдзівае, што ўладар паловы свету пачьінаў як верхавод бандыцкай хеўры. Рабаваў безабаронных, хапаў тое, што дрэнна ляжыць. Аж раз не пашанцавала: яго злавілі і ледзь не забілі, зламалі руку і нагу. І якім асляпляльным бляскам ні свяціліся шмат год пасля таго ягоныя палацы — для прыгнечаных ён застаўся Цімурам-Кульгой, рабаўніком з вялікай дарогі.
Мяне зацікавіла такое змрочнае пытанне: колькі жыццяў на сумленні Тамерлана? Сто тысяч палонных бяззбройных было забіта ў адзін дзень пад Дэлі, дзевяноста тысяч чалавек — пры ўзяцці Багдада (а колькі бралася іншых гарадоў!), семдзесят тысяч — усё насельніцтва горада — у Ісфагане, горадзе, што адважыўся паўстаць супроць панавання Цімура. Яшчэ — ашаламляльная лічба: шэсцьсот тысяч — цэлы народ ак-каюнлу вынішчаны на мяжы XIV і XV стагоддзяў.
А колькі было не такіх маштабных, але не меней жудасных забойстваў, жудасных неймаверным зверствам! Чатыры тысячы жывых людзей закапалі ў горадзе Сівасе, з тысяч жывых людзей, перакладзеных цэглай і вапнай, будаваліся вежы.
Полчышчамі Тамерлана было знішчана паўтара-два мільёны чалавек. Канечне, гэтага не параўнаеш з ахвярамі другой сусветнай вайны. Але гэтыя паўтара-два мільёны былі забіты без “юнкерсаў” і “тыграў”, без агнястрэльнай зброі — шаблямі ды нажамі. Улічым і тое, што ў XIV стагоддзі насельніцтва Зямлі было ў восем-дзесяць разоў меншым, чым цяпер, і тады лепш зразумеем, якая невымерная страта была нанесена гэтым вылюдкам чалавецтву.
У паэме “Кульга” аўтар гаворыць ад імя Забітага Чалавека. Ён, Забіты, розны: часам ён і нявінная ахвяра, але часцей — змагар за свабоду, жыццё і справядлівасць. Ён саядома ідзе на бой з вылюдкам і гіне, перадаючы эстафету змагання. Гіне таму, што занадта шмат людзей стаіць убаку. А калі вакол Тамерлана не застаецца нікога, хто мог бы выклікаць крывасмока на бой, у прадонне мінулага ідзе аўтар, чалавек XX стагоддзя, які перажыў нашэсце яшчэ аднаго Цімур-Ланга — Шыкльгрубера-Гітлера,
Я не мог не зрабіць гэтага, і не толькі таму, што сам — сын Забітага Чалавека: я не мог не зрабіць гэтага таму, што я —сын зямлі, якую столькі кульгоў катавалі спачатку мячамі, а потым — трацілам.
*
Мільён разоў мне секлі галаву,
І кожны раз быў кат перакананы,
Што, прыгавораны і пакараны,
Не ўстану болей, не загавару.
Я бессмяротны! Вось уся зямля.
І ёю не валодаць тамерланам.
Кім на зары ізноў прачнуся я?
Ратаем ці рамеснікам старанным?
Ці мо храністам непадкупным? Што ж
Для справы нашае і гэты гож.
Вясна, вясна! У кіпені лугі.
Як горача гараць галоўкі макаў!
Я ўжо не раб, і ўжо няма Кульгі,
А гэта, верце мне,— не кот наплакаў.
Дождж прашумеў, прапляскаў,
працурчэў.
Быць з хлебам сёлета і з вінаградам!
Іду пад радасцю вячыстых дрэў
З насмешлівым паэтам Алахдадам.
То я на лоб маршчыністы зірну,
То — у зазубрынах — на нос пірацкі.
Не танна дасталіся хітруну
Гады праследаванняў, канспірацый.
А мне, як ні падлічвай, дваццаць год.
Вясна, вясна! Душа мая іскрыцца.
У ясную мячэць плыве народ.
Іду і я алаху пакланіцца.
Мячэць паднебная — о-о-ё-ёй!
А Алахдад: — Ну што ж, сын мой,
знячэўку
Памолімся, акажам гонар ёй,
Пакуль не развалілася дашчэнту!
І праўда: толькі пачалі намаз,
Перад імамам стаўшы на калені,
Як з купала блакітнага на нас
Пасыпаліся цэгла і каменне.
Што пачалося тут! і гром, і звон!
Натоўп зароў, нат нехта крыкнуў: —
Мама!
I ўсё панеслася з мячэці вон,
Пакінуўшы адзінага імама.
Ды ўсім не збегчы — хіба што ўзляцець:
Пад уваходнай аркаю завея;
А Алахдад крычыць: — Мячэць, мячэць!
Верш напішу і прысвячу табе я.
З блудніцай параўнаю я цябе,
З той, што ганебнай славай ганарыцца,
Ды вось чамусьці ёй мазгі дзяўбе
Алаху мілай справаю прыкрыцца.
Мячэць-блудніца, не чакай падзяк!
У сценах у тваіх век будзе пуста!
Пахвальна кінуць жабраку мядзяк,
Але не з грошай, што дае распуста.
________
Якой блішчастай ён цябе узвёў!
Як ззяла ты ад верху да падвала!
Не апраўдала рабскіх мазалёў,
Надзей гаспадара не апраўдала.
Гарою пнулася ў нябёс разліў,
I вось ляжыш, мячэць, гарою смецця.
А колькі храмаў “дойлід” твой зваліў,
Каб непаўторнай ты была на свеце!
Гудзе - грыміць цагляны крыгаход...
Хіба не так сама яго дзяржава,
Перад якою паўзямлі дрыжала,
Распалася ўсяго за жменьку год!
Запамятайце, ханы-каралі,
Усе, каму “мечаціць” загарыцца:
Недаўгавечна ўсё, што на крыві,
І асабліва, як яна бруіцца...
________
Усё я бачыў! Бачыў, як яго
Цераз Ташкенцкія вароты ўнеслі;
Як самаркандцы ўсе да аднаго
Насустрач выбеглі ў той дзень
прадвесні.
Рукамі ўзмахваў, выючы, натоўп,
Нібы хапаў няшчасці у бярэмя,
I рвалі на сабе атлас і шоўк
Палонніцы эмірскага гарэма.
Нішто не сцёрта з памяці маёй,
Як і труна з халоднай сіняй сталі.
Сем доўгіх дзён над гэтаю труной
Улемы (1) адыходную чыталі.
Сем доўгіх дзён і доўгіх сем начэй
Цурчаў ручай малітвы мусульманскай,
I зіхацеў натужна маўзалей,
Аздоблены з раскошаю паганскай:
Падлога — аксаміт з кута у кут,
На сценах — дыяменты зрок калолі,
I залатыя люстры — ў кожнай пуд —
Звісалі з ціхім бразганнем са столі.
Сем доўгіх сутак сытыя катлы
На неабсяжных вогнішчах курэлі...
Ну й самаркандцы мяса папаелі!
Ну й жабракі віна палапілі!
________
А што пасля! Пасля Шахрух прыйшоў
Па чарапах пляменнікаў-братоў.
Над саркафагам слёз не ліў ракою.
Зусім іначай! Разануў такое...
Ён заявіў, што бацькаў маўзалей —
На сцягу усяго ісламу пляма:
Магілу красіць нічыю не смей! —
Пра гэта сказана ў каране прама;
Што Гураган (пра тое свет гудзе)
Быў не заўжды і цалкам верны богу;
Навошта ж шоўкам высцілаць дарогу,
Што, можа, і зусім не ў рай вядзе?
Ён загадаў магілу “апрасціць” —
Зняць дываны і залатыя цацкі
I са сталёвае астанкі бацькі
У труну драўляную “перамясціць”.
Так быў развенчаны той страшны прах.
Трыумфавалі кішлакі адкрыта!
Не, я не слаўлю. Барані алах!
Рабу Цімура — славіць Цімурыда?!
Не шанцавала ў бітвах, як Кульгу,
Вось і шукаў дзяцюк сабе здабычы.
I ўсё ж прызнаюся, як на духу:
Крыху мне цынік гэты сімпатычны.
Пяе душа мая — не маю слоў.
Якія, неба, рухнулі аковы!
I што з таго, што цераз пяць вякоў
Астанкі спарахнелыя Кульговы
Ў сталёвы куфар пакладуць ізноў!
________
I кажа мне настаўнік Алахдад:
— Ібн Арабшах! Глядзі — святкуюць
людзі.
Ды строгі ў матухны-прыроды лад:
Год сорак прабяжыць — і іх не будзе.
Ну што ж! I я пайду, і пойдзеш ты,
Ды чалавек бяссмертны! Веру ў гэта.
Ён будзе сеяць хлеб, садзіць сады,
Любіць дзяцей і радавацца лету.
I недзе мо праз тысячу кален
Ва ўнуках нашы рысы паўтарацца,
I твары нашы, перамогшы тлен,
Стварэнню чарнакосаму прысняцца...
********
Гляджу у будучыню я ва ўпор
З глыбі вякоў, па сутнасці, забытых.
Закончаны мой суд, і прыгавор
Падпісаны мільёнамі забітых.
Ды ўсё адно няма спакою мне:
Адно і тое ж бачу я у сне,
Што па часах, магчыма, і не скорых,
Ды зноў устане мой смяротны вораг.
А мо і недалёка да пары,
Калі ужо не твары — мозг і цела:
Не супыніць прагрэс! — асобу ў цэлым
Уваскрашаць навучацца майстры?
Забудзецца ў вяках сівы мой боль,
Нянавісць паглыне стагоддзяў замець,
I нехта зноў на стол перад сабой
Цімураў чэрап памятны паставіць.
Пракіпяціць у спірце ён пінцэт,
I лоб абстукае, і падбароддзе...
А можа стацца — й фэрэра шкілет
Неверагодным чынам нехта знойдзе!
Ды як пачне з усіх трыбун трубіць:
Маўляў, і ён уваскрашэння варты —
Свет, на шматкі падзёрты, праг злучыць
Яшчэ у век дваццаты, звераваты...
Нашчадкі нашы, веру ў розум ваш,
Нічога вашага не абрынаю,
Ды даць Кульгу у смерці ўзяць рэванш —
Забараняю вам, забараняю!
Забараняю сушай і вадой,
Стаптанымі сцяблінамі пшаніцы,
Забараняю зоркай залатой,
Што ў нашы чорныя глядзіць вачніцы,
Разлівам жудасным барвовых рэк,
Крывёй вялікай нашаю налітых...
Мільён разоў забіты чалавек,
Забараняю памяццю забітых.
+++++++
(1) Улемы — мусульманскія багасловы.
/Полымя. № 7. Мінск. 1985. С. 97-100./
.png)
Іван Антонавіч Ласкоў нарадзіўся 19 чэрвеня 1941 года ў абласным горадзе Гомель Беларускай ССР ў сям’і рабочага. Бацька, Ласкавы Антон Іванавіч, украінец з Палтаўшчыны, які уцёк адтуль у 1933 годзе ў Гомель, ратуючыся ад галадамору, працаваў на гомельскай цукеркавай фабрыцы “Спартак”, у чэрвені 1941 году пайшоў на фронт і прапаў без зьвестак. Маці, Юлія Апанасаўна, якая нарадзілася ў былой Мінскай губэрні і да вайны працавала тэлеграфісткай у Гомелі, неўзабаве з маленькім дзіцем пераехала да сваякоў ў вёску Беразякі Краснапольскага раёну Магілёўскай вобласьці, дзе працавала у калгасе, памерла ў 1963 годзе. З Беразякоў, у якіх жыў да 1952 года, Ваня Ласкоў дасылаў свае допісы ў піянэрскія газэты, пачаў спрабаваць сябе ў паэзіі. З 1953 года Ласкоў выхоўваўся ў Магілёўскім спэцыяльным дзіцячым доме. Пасьля заканчэньня з залатым мэдалём сярэдняй школы, ён у 1958 годзе паступіў на хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта, а ў 1966 годзе на аддзяленьне перакладу ў Літаратурны інстытут імя М. Горкага ў Маскве, які скончыў у 1971 годзе з чырвоным дыплёмам. Ад 1971 года па 1978 год працаваў у аддзеле лістоў, потым загадчыкам аддзела рабочай моладзі рэдакцыі газэты “Молодежь Якутии”, старшым рэдактарам аддзела масава-палітычнай літаратуры Якуцкага кніжнага выдавецтва (1972-1977). З 1977 году ён старшы літаратурны рэдактар часопіса “Полярная звезда”; у 1993 г. загадвае аддзелам крытыкі і навукі. Узнагароджаны Ганаровай Граматай Прэзыдыюму Вярхоўнага Савета ЯАССР. Сябра СП СССР з 1973 г. Памёр пры загадкавых абставінах 29 чэрвеня 1994 г. у прыгарадзе Якуцка.
Юстына Ленская,
Койданава
.png)
