ЎЎЎ 105-1. Адубарыя Ігідэйка. Эдуард Пякарскі ў жыцьцяпісах. Сш. 105-1. 2012-1. Койданава. "Кальвіна". 2026.

 

                                                         ГЭТА НАША ГІСТОРЫЯ

    “Усё гэта – наша з вамі гісторыя, корань нашай радаслоўнай, слава нашай зямлі і нашага народа ў мінулым,” – пісаў ураджэнец вёскі Пятровічы, беларускі паэт-перакладчык, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы (1982) Язэп Семяжон сваім землякам у 1977 годзе і клапаціўся аб захаваньні памяці акадэміка Эдуарда Пякарскага на яго радзіме ў той жа вёсцы Пятровічы.

    Пятровічы разьмешчаны на рацэ Волма каля 25 кілямэтраў ад Мінска. Працягласьць вёскі каля 1,3 кілямэтра. Разьдзелена на дзьве часткі ракой. На адным беразе – Пятровічы, на другім – Зарэчча, якое зьявілася ў пачатку дваццатага стагодзьдзя, а раней гэта быў хутар Пякарскіх.

    Эдуард Карлавіч Пякарскі (1858-1934) – вядомы этнограф, лінгвіст, географ, член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР. За ўдзел у рэвалюцыйным руху ў 1881 годзе быў высланы ў Якуцкую вобласьць. Склаў першы поўны “Слоўнік якуцкай мовы”. Аўтар шматлікіх навуковых прац па этнаграфіі, лінгвістыцы, фальклярыстыцы і геаграфіі.

    Язэп Семяжон расказваў: “Мне памятаецца, нашы дзяды і бацькі хутар Пякарскіх называлі па-мясцоваму Дворным полем. Месца, дзе ў той далёкі час стаяў фальварковы двор Караля Пякарскага (так мясцовыя жыхары звалі бацьку вучонага). Я гэта памятаю па ўспамінах майго бацькі, які будучы яшчэ хлапчуком, часта хадзіў на заработкі ў гэты двор”.

    У біяграфіі Э. Пякарскага значыцца, што нарадзіўся ён менавіта ў Пятровічах. Пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі гэтая палова вёскі пачала актыўна засяляцца жыхарамі і з суседніх вёсак. А ў 70-80 гады сюды перанесьлі ўсе адміністрацыйныя і культурныя аб’екты, пачалі будаўніцтва шматкватэрных дамоў. Так Зарэчча на картах Смалявіцкага бюро інвэнтарызацыі стала значыцца асобным населеным пунктам. Але і сёньня ў шэрагу выпадкаў ён называецца Пятровічамі – аўтобусны прыпынак “Пятровічы”, у размовах мясцовых жыхароў – зноў жа Пятровічы. Калі на рацэ Волма ў другой палове дваццатага стагодзьдзя будавалася Пятровіцкае вадасховішча, у Пятровічы былі зьнесены вёскі Бароўка, Чырвоны Бераг, Смыкі, частка Слабады. У вёсцы ўтварыліся вуліцы Цэнтральная, Зарэчанская, Узбарожская, Садовая, завулак Клубны, вуліца Слабадзкая, Набярэжная, Школьная. Насельніцтва вёскі на 2007 год складала ў Зарэччы 668 чалавек, з якіх 231 – працаздольны. Моладзі было 111 чалавек.

    Калі была заселена тэрыторыя вёскі Пятровічы, сказаць дакладная цяжка. Аднак вялікія валуны і легенды аб узгорках, назвы вёсак у акрузе даюць падставу меркаваць, што першыя пасяленьні былі да прыняцьця хрысьціянства. Да раньняга жалезнага веку адносяць суседняе Драчкава, вёскі Малыя Ляды і Волма. У гэтых мясьцінах захаваліся рэшткі ўмацаваных паселішчаў-гарадзішчаў.

    Помнікамі старажытнасьці з’яўляюцца камяні-валуны, якія авеяны народнымі паданьнямі і носяць назву Божых. Такі камень знаходзіўся і на ўскраіне Пятровічаў, каля ракі Волмы. Гэта быў вялікі валун, на якім было паглыбленьне ў выглядзе сьледа ад нагі. Камень ляжаў каля крынічкі, ваду з якой людзі лічылі гаючай. Але пасьля мэліярацыйных работ, праведзеных колькі гадоў назад, каменя не стала.

    Існавала і легенда пра Княжовую гару, якая знаходзілася на паўднёвай ускраіне Пятровічаў (потым яе амаль зраўнялі, капаючы там жвір). Быццам бы, некалі князеў маёнтак быў у тых мясьцінах. Але і пра легенду з часам забыліся, і мала хто яе ведае.

    У гістарычных дакумэнтах 1621 і пазьнейшых гадоў значыцца, што ў Пятровічах тады быў 41 двор, у 1623 годзе – ужо 80 двароў. Згодна са зьвесткамі 1621 года, сяло Пятровічы далучана да Смалявіцкага маёнтка яшчэ ў 1612 годзе. У 1558 годзе ўладальнікам прылеглых зямель быў Пётр Андрэевіч Кадышэвіч, у 1559 годзе – Пётр Мінбулатовіч. Магчыма, адсюль і назва – Пятровічы.

    У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе Пятровічы, як частка маёнтка Смалявічы Дамініка Радзівіла, увайшлі ў Ігуменскі павет. У пачатку дваццатага стагодзьдзя ў Пятровічах было 160 двароў і 1028 жыхароў. У 1907 годзе тут было адкрыта народнае вучылішча, у якім вучыліся 53 хлопчыкі і 4 дзяўчынкі. Па зьвестках больш позьняга часу настаўнікамі ў вучылішчы працавалі І. Шарупіч і Л. Сасноўская. Пасьля заканчэньня грамадзянскай вайны народнае вучылішча было пераўтворана ў працоўную школу першай ступені. Для яе быў пабудаваны спэцыяльны будынак у 1924 годзе. У тым жа годзе была адкрыта хата-чытальня з бібліятэкай. І яшчэ ў тым жа годзе Пятровічы становяцца цэнтрам Пятровіцкага сельсавета. У пачатку трыццатых гадоў у вёсцы быў створаны калгас “Перамога”, працавалі кузьня, вадзяны млын. У 1931 годзе пасьля скасаваньня Смілавіцкага раёна, у складзе якога знаходзіліся Пятровічы, вёска аказалася на тэрыторыі Смалявіцкага раёна.

    У перадваенны час у Пятровічах было 46 двароў, амаль усе яны за час акупацыі былі зьнішчаны. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы разьмясьціўся добра ўмацаваны паліцэйскі гарнізон, які праіснаваў да сярэдзіны мая 1944 года, калі быў разьбіты партызанамі. Нямецка-фашысцкія захопнікі нанесьлі гаспадарцы і насельніцтву вёскі вялікія страты, разбурылі ці спалілі дамы, вывезьлі жывёлу, чынілі зьдзекі над насельніцтвам, разрабавалі калгас.

    Пасьля вызваленьня пачалося аднаўленьне гаспадаркі. Пачала працаваць школа. Спачатку школьныя клясы разьмяшчаліся ў некалькіх сялянскіх хатах: у Ціта Шчуркі, Лідзіі Процька. Працавалі і вучыліся пры газоўках. У першыя пасьляваенныя гады ў школе ў Пятровічах працавалі настаўнікі Любоў Майсееўна Онгейберг, Аляксандр Васільевіч Ванзонак, Іван Мітрафанавіч Мазанік, Віктар Іванавіч Салтанаў і іншыя. Дырэктарам школы да 1954 года працаваў Павел Іосіфавіч Баранчык, яго зьмяніў на пасадзе Вячаслаў Васільевіч Данілаў, пры якім пачалося будаўніцтва двухпавярховага будынка школы.

    Народны быт, колішняе жыцьцё, заняткі, абрады, правядзеньне вольнага часу складаюць асноўную частку этнаграфіі Пятровіцкага краю, што вылучае яго сярод іншых. А многія зьвесткі аб гэтым можна знайсьці ў школьным этнаграфічным музэі.

    На тэрыторыі краю было пашырана кавальства – выраб з жалеза сякер, косаў, вілаў, секачоў і іншых прылад працы. Сапраўднымі майстрамі ў гэтай справе былі В. А. Зелянкевіч, М. С. Анцілеўскі. Многія жыхары майстравалі вырабы з лыка. ракітніку, лазы. Лепшыя кошыкі плёў Д. В. Семіжон. Конную збрую ўмела вырабляў У. А. Петрыкевіч. Не простую булку або праснак, а сапраўдны вясельны каравай, упрыгожаны кветкамі, птушкамі, рознымі цацкамі, магла сьпячы Ульяна Ігнатаўна Семіжон. А такога печніка, як Мікалай Міхайлавіч Пархімчык, і сёння не знойдзеш. Сапраўдным майстэрствам ткачыхі валодае З. М. Сітнік.

    Каб не зьнікла фальклёрная песьня, захавалася для нашчадкаў, зьбіраюцца мясцовыя жанчыны ў Пятровіцкім Доме культуры, сьпяваюць у ансамблі народнай песьні “Рэчанька”.

    Крынічным краем з гаючай вадой можна назваць вёску Пятровічы і суседнія тэрыторыі. На рэчцы Волма ў 70-я гады мінулага стагодзьдзя было пабудавана Пятровіцкае вадасховішча, а потым і водазаборная станцыя, якія ўжо шмат гадоў забясьпечваюць пітной вадой Заводзкі раён і мікрараён Чыжоўка горада Мінска. А берагі ракі і вадасховішча сталі месцам адпачынку жыхароў і прыежджых гасьцей.

    За сваю многавяковую гісторыю Пятровічы перажывалі нямала цяжкасьцей, але пераадольвалі іх і працягвалі разьвівацца. І сёньня вёска сутыкнулася з новымі эканамічнымі і сацыяльнымі праблемамі: не стала працы многім рукам рабочым. Аднак жа едуць з блізкага Мінска дзеці і ўнукі вяскоўцаў, узводзяць дыхтоўныя загарадныя дамы ў два паверхі, пад чарапіцай, газ па вуліцах праводзяць. Значыць, спадзяюцца на лепшую будучыню сяла. Дык няхай яно так і будзе, як некалі марыў Язэп Семяжон, стане ж некалі гэтая старажытная мясьціна прыгожым і пасьпяховым культурным цэнтрам.

    Тацьцяна Апацкая,

    былая выпускніца Пятровіцкай школы,

    настаўніца беларускай мовы і літаратуры СШ №43 г.Мінска.

    /Край Смалявіцкі. Смалявічы. № 99-102. 5 мая 2012. С. 10./ 

 

                                              У ГОНАР ЗНАКАМІТАГА ЗЕМЛЯКА

 

 

    Вёска Пятровічы адметная тым, што з’яўляецца радзімай Язэпа Семяжона, паэта-перакладчыка, члена Саюза пісьменьнікаў з 1954 года, выкладчыка замежных моў, грамадзкага дзеяча, публіцыста і фальклярыста, ляўрэата Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы. Язэп Ігнатавіч таксама прайшоў вогненнымі дарогамі Вялікай Айчыннай вайны і быў узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, ордэнам Айчыннай вайны першай ступені, ордэнам польскага ўрада і шматлікімі мэдалямі. У мірны час быў адзначаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга і ордэнам Дружбы народаў. Язэп Семяжон перакладаў творы з 33 моў сьвету. Яго мастацкія пераклады напісаны жывой непаўторнай мовай, але з захаваньнем калярыту таго народа, з мовы якога быў зроблены пераклад. З лацінскай мовы ён пераклаў славутую паэму Міколы Гусоўскага “Песьня пра зубра”, з польскай мовы – паэму Адама Міцкевіча “Пан Тадэвуш”. Менавіта ў яго перакладах чытаюць гэтыя і іншыя творы вучні ў сучаснай школе.

    Як даніна памяці і ўдзячнасьці свайму знакамітаму земляку, зусім нядаўна ў Пятровіцкім сельскім Доме культуры адбылася вечарына “На роднай зямлі” з нагоды Года кнігі і ўрачыстага адкрыцьця кутка паэта-перакладчыка. Арганізавалі гэтае мерапрыемства былая выпускніца Пятровіцкай сярэдняй школы, а цяпер настаўніца беларускай мовы і літаратуры школы №43 горада Мінска Тацьцяна Мікалаеўна Апацкая і бібліятэкар Пятровіцкай сельскай бібліятэкі Ніна Уладзіміраўна Лукашонак.

    Да гэтай падзеі была праведзена карпатлівая работа: сабрана каля 500 экзэмпляраў матэрыялаў. Гэта – фотаздымкі, копіі рукапісаў перакладаў аўтара, кнігі паэта і яго аўтографы, успаміны, пісьмы. Сабраны тут таксама відэаматэрыялы, аўдыязапісы ўспамінаў, матэрыялы перапіскі з беларускімі пісьменьнікамі, публіцыстычныя артыкулы Язэпа Семяжона, падручнікі з яго перакладамі, кнігі аб жыцьці і творчасьці нашага вядомага земляка і шмат іншых цікавых матэрыялаў аб ім. Гэтая багатая спадчына плянуецца шырока выкарыстоўвацца – тут будуць праводзіцца школьныя ўрокі і экскурсіі, матэрыялы будуць цікавымі для дасьледчыкаў жыцьця і творчасьці паэта-перакладчыка і прымуць удзел у рэспубліканскай акцыі “Жыву ў Беларусі і тым ганаруся”. Мяркуецца на базе гэтага музэйнага кутка наладзіць супрацоўніцтва з Дзяржаўным музеем гісторыі беларускай літаратуры і  з краязнаўчым музэем ДУА “Пятровіцкая сярэдняя школа”, а таксама прымаць удзел у навукова-практычных канфэрэнцыях г. Мінска, у мінскіх гарадзкіх і рэспубліканскіх краязнаўчых чытаньнях і многіх іншых мерапрыемствах, накіраваных на шырокае вывучэньне і прапаганду гістарычнай і культурнай спадчыны нашага краю.

    На вечарыну яе арганізатары запрасілі шматлікіх гасьцей. На сустрэчы прысутнічалі галоўны спэцыяліст упраўленьня ўстаноў культуры і народнай творчасьці Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Натальля Іванаўна Задзяркоўская, мастак, заслужаны дзеяч мастацтва Станіслаў Мікалаевіч Федарэнка, старшыня Драчкаўскага сельвыканкама Марына Уладзіміраўна Гнедчык, пляменьніцы паэта Валянціна Рыгораўна Мацюк і Надзея Рыгораўна Касьцяневіч і іх дзеці, вучні і настаўнікі Пятровіцкай школы і школы №43 г.Мінска, аднавяскоўцы.

    Спачатку госьці і ўсе прысутныя наведалі магілу Язэпа Семяжона і ўсклалі кветкі, зрабілі экскурсію па вёсцы Пятровічы і мясьцінах, звязаных з жыцьцём паэта, пазнаёміліся з матэрыяламі музэйнага кутка ў бібліятэцы. Потым адбылося ўрачыстае адкрыцьцё вечарыны.

    Натальля Іванаўна Задзяркоўская зачытала прывітальны ліст ад міністра культуры Рэспублікі Беларусь Паўла Паўлавіча Латушкі. Цёпла і шчыра вітала сваіх землякоў Тацьцяна Мікалаеўна Апацкая:

    — Кожны з нас непасрэдна зьвязаны з той зямлёй, дзе нарадзіўся. Так і я зьвязана з Пятровічамі. Для многіх з нас Радзімай становіцца мясьціна, дзе жывём. І з цягам часу мы разумеем, што гэта самае дарагое, што ў нас ёсьць. У народзе гавораць: калі не ведаеш, адкуль выйшаў, невядома, куды пойдзеш. Над гэтым і я праз гады задумалася: куды я пайду, што пакіну свайму сыну? Ужо няма тых сьцежак, дзе некалі бегала ў дзяцінстве, няма той крыштальнай рэчкі, дзе лавілі рыбу, няма таго ляска, дзе зьбіралі грыбы і ягады... А самае галоўнае – з кожным годам ўсё меней тых людзей, якія могуць паведаць пра мінулае, навучыць жыць, расказаць пра прадзедаў. Але ж пятровіцкая зямля, родная вёска, якая ў сёлетнім годзе сьвяткуе сваё 400-годдзе, слаўная сваёй гісторыяй, сваімі таленавітымі землякамі, аб якіх нельга забываць.

    Язэп Семяжон якраз з гэтай слаўнай кагорты вяскоўцаў. Ён з’яўляецца найбольш яркім прадстаўніком сучаснага мастацкага перакладу, таленавітым майстрам слова, дзякуючы якому многія творы сусьветнай клясыкі загучалі на беларускай мове ўпершыню альбо атрымалі новае нараджэньне. І пра ціхія Пятровічы даведаліся далёка за межамі Беларусі.

    Потым удзельнікам вечарыны было прапанавана невялікае падарожжа ў мінулае па старонках кнігі “Паэт-перакладчык Язэп Семяжон” Ірыны Браніславаўны Лапцёнак, якая працавала з архівам паэта, а зараз прадставіла для музэйнага кутка вялікую колькасьць фотаздымкаў і іншых матэрыялаў.

    Усхвалявалі ўсіх прысутных радкі з пісьма Язэпа Семяжона сваім землякам, якое ён напісаў у Пятровіцкую школу яшчэ ў 1977 годзе ў адказ на запрашэньне на школьнае сьвята. Ліст гэты захоўваецца ў школьным музэі: “ Яшчэ раз дзякую усім вам за добрую памяць, за вашу ветлівасьць і – не сумняваюся – шчырую гасьціннасьць... Спадзяюся, што на такім хвалюючым вечары, сапраўдным пленуме сяброў маладосьці, якім некалі, як апёраным птушкам – з гнязда, судзіла доля выпырхнуць за парог сваёй школы, пайсьці ў самастойнае жыцьцё і пасьпець, як і мы, што былі першымі, пасівець і састарыцца, а таксама ўзмужнелым людзям сярэдніх год, якія прыйшлі ў сьцены школы і скончылі яе пасьля нас, не гаворачы ўжо аб зусім маладых юнаках, нашых насьледніках, што стаяць перад жыцьцём і ў каторых іхняе шчасьце і радасьць у жыцьці яшчэ наперадзе, — усім вам на гэтым сьвяце будзе па-сьвяточнаму добра і весела. Веру, што ў кожнага з вас будзе што ўспомніць і расказаць, падзяліцца з моладзьдзю жыцьцёвым вопытам, успомніць і ўшанаваць памяць тых, хто не змог і не прыйшоў пабываць разам з вамі на такім сходзе. А такіх многа, бо, як сказаў паэт пра равесьнікаў майго пакаленьня: “Нас болей мёртвых, чым жывых, на сьвеце ацалела”.

    На сустрэчы выступілі з канцэртнымі нумарамі вучні школы №43 горада Мінска, сьпявалі і дэклямавалі на беларускай мове. Ансамбаль народнай песьні “Рэчанька” Пятровіцкага СДК выканаў народныя песьні, якія вельмі любіў Язэп Семяжон. Выступілі таксама і сваякі паэта, якія адзначалі, што ён быў вельмі шчырым і добрым чалавекам, заўсёды дапамагаў землякам, любіў бываць на радзіме.

    А яшчэ адзначалася, што ўжо сабраны патрэбныя дакумэнты і вядзецца хадайніцтва перад Смалявіцкім райвыканкамам і іншымі інстанцыямі, каб была ўстаноўлена мэмарыяльная дошка Я. Семяжону на яго радзіме. Спадзяёмся, што гэта адбудзецца да яго 100-годдзя з дня нараджэньня. І верым, што пачатая праца па стварэньню кутка паэта перарасьце ў музэй двух нашых славутых землякоў – Язэпа Семяжона і Эдуарда Пякарскага, знакамітага вучонага-этнографа.

    Марыя Івашына,

    настаўніца Пятровіцкай школы.

    На здымках: сваякі Язэпа Семяжона.

    Фота з архіва Пятровіцкай сельскай бібліятэкі.

    /Край Смалявіцкі. Смалявічы. № 133-134. 13 чэрвеня 2012. С. 3./

 

 

    Krzysztof Dobosz

    Uniwersytet Jagielloński, Kraków

                   POCZĄTKI I PIERWSZY TOM „ROCZNIKA ORIENTALISTYCZNEGO”.

                                      PRZYCZYNEK DO DZIEJÓW CZASOPISMA

    Określenie „początki Rocznika Orientalistycznego” jest samo w sobie dosyć niejasne. Doprecyzowania wymaga jego pierwszy człon. Przez „początki” należy rozumieć genezę czasopisma oraz pierwszy okres jego istnienia aż do momentu wykształcenia się ostatecznej formy, w której „Rocznik” był wydawany niemal przez całe dwudziestolecie i w której dotrwał do wybuchu II wojny światowej. Jest to okres bardzo długi (zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę, że czasopismo miało się ukazywać co roku), obejmujący lata 1914-1925. W niniejszym artykule chcę przybliżyć Czytelnikowi okoliczności powstawania czasopisma.

    Pomysłodawcą i realizatorem „RO” był Jan Grzegorzewski - slawista, dziennikarz, literat, historyk i orientalista...

    Grzegorzewski nawiązał współprace ze znanymi nazwiskami, przede wszystkim z dziedziny orientalistyki. Oprócz niego do zespołu redakcyjnego weszli Andrzej Gawroński (Nitsch 1958: 328) i Władysław Kotwicz (ArchN, K III-6, j.a. 37,2/15 II 1914). Do współpracy udało się także zaprosić Jana Rozwadowskiego...

    Rozwadowski blisko współpracował z Gawrońskim. „Rocznik Orientalistyczny” nie był ich jedyną wspólną inicjatywą np. w 1925 r. stali się współzałożycielami Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (Wąsik 1999: 53). Propozycja Grzegorzewskiego z pewnością była wartościowa, skoro zaangażowało się w nią dwóch wybitnych językoznawców. Jeśli wziąć pod uwagę, że w związku z odrzuceniem możliwości współpracy z wiedeńską drukarnią Holzhausena, „Rocznik” drukowano w Krakowie, to mieli oni możliwość największego oddziaływania na kształt czasopisma. Z pomocą przychodził im świeżo habilitowany Tadeusz Kowalski. Reszta redaktorów przebywała z dala od Krakowa i w ogóle Galicji: Grzegorzewski mieszkał w Sofii, a Władysław Kotwicz (o którego udziale mowa w szczegółach poniżej) w Petersburgu (Reychman 1999:194-195).

    Początkiem 1914 r. Grzegorzewski nawiązał kontakt z Władysławem Kotwiczeni, profesorem na uniwersytecie w Petersburgu, wykładającym języki mongolski i mandżurski (ibid.), i zaprosił go do współpracy. Kotwicz z entuzjazmem przyjął propozycję. W liście z 2/15 II 1915 r. pisał:

    Prawdziwą przyjemność sprawiły mi odebrane od Pana wiadomości o zamierzonym Kongresie i Roczniku orjentalistów - polaków. Wielka wdzięczność należy się Panu za jego usiłowania skupić rozsianych po szerokim świecie rodaków - badaczy Wschodu koło wspólnej pracy (ArchN, K III- 6, j.a. 37, z/15 II 1914).

    Nieco bardziej sceptycznie odnosił się do przedsięwzięcia Tadeusz Kowalski, który dokładnie w tym samym czasie został poinformowany przez Grzegorzewskiego o całej sprawie. Kowalski pisał do Nitscha z Wiednia 31 II 914 r.:

    Kochany Panie Profesorze!

    Dostałem właśnie list od Grzegorzewskiego, w którym pisze dużo o „Roczniku Oryentalistycznym” który ma zacząć wychodzić. Rozpisuje się o honoraryum i rożnych drobiazgach, a nie pisze kto właściwie ma wydawać, jaki jest program, ceł i.t.d.” (ArchN, K III- 51, j.a. 194(2), 31 I 1914).

    Grzegorzewski planował wydrukować na okładce pierwszego tomu „Rocznika” nazwiska czterech redaktorów, tj. swoje, Gawrońskiego, Rozwadowskiego i Kotwiczą. Ten ostatni bardzo wzbraniał się przed umieszczeniem swego nazwiska na karcie tytułowej, tłumacząc się niewielkim wkładem pracy:

    Tytuł Rocznika wzbudza tylko jedną moją wątpliwość - czy mój skromny udział w Roczniku może dać prawo na postawienie mego nazwiska w tytule i czy śród wybitnych uczonych, których Pan zaangażował dla Rocznika, nie ma jeszcze imienia, które może być ozdobą naszego wydawnictwa, naprz[ykład] Prof. Schor [sic]. Ja głosuje za taką zmianą (ArchN, K III-6, j.a. 37, 21/4 V 1914).

    Do żadnej zmiany jednak nie doszło i nazwisko Kotwiczą znalazło się na karcie tytułowej pierwszego tomu „Rocznika Orientalistycznego”.

    Kotwicz obiecał napisać dwa artykuły dla „Rocznika”. Pierwszy z mongolistyki, drugi z zakresu tunguzologii (ArchN, K III-6, j.a. 37, 2/15 II 1914). Napisał tylko jeden - o deklinacji kałmuckiej. Odegrał jednak ważną rolę w przyciągnięciu do „Rocznika” orientalistów przebywających w imperium rosyjskim. To dzięki niemu z czasopismem związali się Edward Piekarski [* Edward Piekarski (1858-1934), orientalista, leksykograf, etnograf. Skazany w 1878 r. na zesłanie do guberni archangielskiej za udział w rozruchach studenckich, ukrył się przed policją i nadal działał w organizacjach studenckich, jednak został aresztowany w Moskwie w 1879 r. i skazany na 15 lat katorgi. Ze względu na jego młody wiek i słabe zdrowie katorgę zamieniono na nakaz bezterminowego osiedlenia się we Wschodniej Syberii. Osiadłszy w Jakucji, Piekarski ożenił się z Jakutką, nauczył się też miejscowego języka. Zainteresowanie Jakutami przerodziło się z czasem we współpracę z najważniejszymi rosyjskimi instytucjami naukowymi (Armon 1981a: 60-62). Szersze informacje na temat Piekarskiego i badań w Jakucji zob. Kałużyński 1966: 171-190.] i Zygmunt Smogorzewski. W tym samym liście Kotwicz pisał do Grzegorzewskiego:

    Postaram się zwerbować kogo z rodaków do liczby współpracowników Rocznika. Jeżeli p. W[acław] Sieroszewski nie obieca czegoś z jakuckiego, może mi się uda namówić do tego p. Piekarskiego z Petersburga. O sinologu z Władywostoka nie mam informacji, ale się obawiam, że wielkich nadziei pokładać na niego nie będziemy mogli. Mamy w Petersburgu młodego zdolnego arabistę Smogorzewskiego, lecz w obecnym czasie podróżuje on w Afryce i pewno w pierwszym numerze Rocznika nie będzie mógł wystąpić (ArchN, K III-6, j.a. 37, 2/15 II 1914).

    Jak się potem okazało, drogi Kotwiczą i Smogorzewskiego, którzy po odzyskaniu niepodległości zostali ściągnięci przez Andrzeja Gawrońskiego na Uniwersytet Jana Kazimierza, zeszły się na długo (Nitsch 1958:328). Natomiast Sieroszewski nie odpowiedział na zaproszenie Kotwiczą. Piekarski twierdził, że Sieroszewski zapomniał już to, co umiał po jakucku, a - prawdę powiedziawszy - jego znajomość tego języka nigdy nie stała na wysokim poziomie. On sam zaś zgodził się na współpracę. Kotwicz proponował Grzegorzewskiemu także zaangażowanie Józefa Strzygowskiego, znanego wówczas historyka sztuki. Nie miał jedynie pewności, czy Strzygowski uważa się za Polaka (ArchN, K III-6, j.a. 37, 21/4 V 1914).

    Wytyczne dla autorów artykułów były takie, by tekst lub teksty jednego autora nie przekraczały objętości jednego arkusza drukarskiego (ArchN, K III-6, j.a. 37, 21/4 V 1914). Pierwszy tom „Rocznika” miał tylko ośmiu autorów, z których większość dała więcej niż jeden artykuł, a jedynie Tadeusz Kowalski - cztery.

    Władysław Kotwicz przyczynił się do ujednolicenia sposobu transkrypcji, którego pierwotnie używał Grzegorzewski. W liście z lipca 1914 r. napisał:

    Dla ujednolicenia jednak transkrypcji, chciałbym się porozumieć z Panem co do niektórych szczegółów.

    Szanowny Pan zapewne będzie używać takiej zaś transkrypcji jak w „Sidżyllatach Rumelijskich”; mnie się ona też najzupełniej nadaje, chciałbym jeszcze jedną zmianę wprowadzić: tylnojęzykowy spirant oznaczać nie przez q, lecz przez γ (grecką gammę). Pozatem u Pana trafiają się czasem czeskie litery č, š obok polskich cz i sz. Jeżeliby Pan wolał wprowadzić czeskie, możnaby wówczas jeszcze dla ch (u mnie ta spółgłoska często się zdarza) - też grecką literę χ, ponieważ bardzo często używane są γ i χ. Jak pan woli oznaczać tylnojęzykowe n? ng lub ŋ; ja bym wolał ostatnią literę (ArchN, K III-6, j.a. 37, 28/11 VII 1914).

    List ten jest dowodem na to, jak duże trudności nastręczał brak czcionek. Nieoceniony w tej sytuacji okazał się pomysł Gawrońskiego, by transkrybować teksty na alfabet łaciński. Wszystkich problemów nie wyeliminowano jednak także podczas prac nad drugim tomem „Rocznika”.

    W lipcu 1914 r. Kotwicz miał już artykuł Piekarskiego oraz kończył własny. Edward Piekarski planował przedrukować w pierwszym tomie „Rocznika” swój artykuł o Middendorfie [* Zapis tego nazwiska przez Kotwiczą pod wpływem grafii rosyjskiej. Właściwa postać: Middendorff.] i jego zbiorach lingwistycznych jakuckich z pewnemi przeróbkami (ArchN, K III-6, j.a. 37, 21/4 V 1914). Napisał go po rosyjsku, gdyż choć władał polszczyzną, ze względu na brak wprawy nie czuł się na siłach napisać w tym języku tekstu naukowego. Ostatecznie tekst przełożył na język polski Władysław Kotwicz (ArchN, K II1-6, j.a. 37, 21/4 V 1914, 28/11 VII 1914). Jednak artykuł Piekarskiego ukazał się dopiero w drugiej części pierwszego tomu, wydanej w 1918 r. (za lata 1916-1918). Z powodu opóźnienia druku „Rocznika” autor zapewne zmienił zdanie co do tematu swojej pracy i znalazł czas na przygotowanie czegoś nowego. Ostatecznie w drugiej części pierwszego tomu „Rocznika Orientalistycznego” wyszedł jego tekst p t. Jakuckie teksty zebrane przez Mikołaja Prypuzowa...

    I wojna światowa wybuchła na przełomie lipca i sierpnia 1914 r. Front wschodni przebiegał przez ziemie polskie. Stworzyło to bardzo trudną sytuację dla nowo powstałego czasopisma. Sytuacja została skomentowana przez redaktorów „Rocznika” w posłowiu Od redakcyi umieszczonym na końcu pierwszej części pierwszego tomu:

    Połowa tomu pierwszego, którą niniejszym wydajemy, ukazuje się ze znacznem opóźnieniem i nie ze wszystkiem tak wyposażona, jakbyśmy pragnęli. U progu wydawnictwa zaskoczyła nas wojna. Z dnia na dzień zostaliśmy odcięci od współpracowników, wiele artykułów już nas dojść nie mogło, ustała możność sprowadzenia nowych czcionek, a korekty sprawiały niesłychane trudności, co zresztą nie zdziwi, skoro duża część druku odbywała się najdosłowniej wśród huku dział. („RO” I 1915: nlb).

     Tłumaczy to w dużej mierze wiele niedociągnięć wydawnictwa. W pierwszej części nie pojawiły się w ogóle artykuły autorów pozostających za linią frontu, tj. w Rosji (ArchN, K III-6, j.a. 37, 21/2 VIII 1914). Dopiero w drugiej części „Rocznika” znalazły się artykuły Kotwiczą i Piekarskiego. Sam podział czasopisma na dwie części najprawdopodobniej był spowodowany tym, że skończyły się pieniądze zdobyte na jego druk i trzeba było szukać dalszych subwencji, o czym świadczy list Tadeusza Kowalskiego do Kazimierza Nitscha z 3 XII 1916 r. z Kościeliska...

                                                                          ANEKS

                                                   Spis autorów „RO” i oraz ich artykułów

                                                   Część II (1916-1918; część ałtaistyczna)

    W. Kotwicz, Deklinacya we współczesnym języku kałmuckim, s. 225-238

    E. Piekarski, Teksty jakuckie, s. 239-248

    T. Kowalski, Turecki napis budowlany z Zatoru, s. 249-251

    J. Grzegorzewski, Caraimica. Język Łach-Karaitów, s. 252-296

    J. Grzegorzewski, Dwa fermany sułtańske z w. XVIII, s. 297-333

    T. Kowalski, Piosenki ludowe anatolskie o rozbójniku Czakydżym, s. 334-355

                                                                    Literatura

    1 Armon W., 1981a, Piekarski Edwardy [w:] E. Rostworowski (red.), Polski słownik biograficzny, t. XXVI, Wrocław - Warszawa - Kraków, s. 60-62.

    Kałużyński S., 1966, Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, [w:] J. Reychman (red.), Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, Warszawa, s. 171-190.

    /LingVaria. Półrocznik wydziału polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nr. 2 (14). Kraków. 2012. S. 177, 180-184, 192./

 

 

                                                                СМАЛЯВІЦКІ РАЁН

    Вёска Пятровічы, цэнтар сельсавета

    Пякарскага Эдуарда (13. 10. 1858 — 29. 6. 1934), мовазнаўца, фальклярыста, этнографа і географа, радзіма. Яго маці рана памерла, і дзіця выхоўвалася ў сям’і селяніна. Затым хлопчык жыў у цёткі ў Мінску, у стрыечнага дзеда ў палескім маёнтку Барбароў. Вучыўся ў Мазырскай гімназіі і адначасова зарабляў сабе на жыцьцё рэпэтытарствам. Пазьней пераехаў вучыцца ў Таганроскую, затым Чарнігаўскую гімназіі. У 1877 г. паступіў у Харкаўскі вэтэрынарны інстытут. Калі пачаліся студэнцкія хваляваньні, а затым і арышты, Пякарскі здолеў схавацца. Завочна быў прыгавораны да 5 гадоў ссылкі на Поўнач. Працаваў на Тамбоўшчыне пісарам. У канцы 1878 г. стаў чальцом рэвалюцыйнага таварыства “Зямля і воля”. У канцы 1880 г. арыштаваны ў Маскве і прыгавораны да 15 гадоў катаржных работ. Катаргу замянілі ссылкаю. У 1881 г. сасланы ў міжрэчча Таты і Алдана ў Якуціі. Складальнік слоўніка якуцкай мовы (1899), трох тамоў «Прыкладаў народнай літаратуры якутаў» на якуцкай мове. У 1905 г. пераехаў у Пецярбург. Памёр у Ленінградзе.

     Дзьмітрый Крывашэй, Адам Мальдзіс

    /Маладосць. Штомесячны літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны часопіс. № 7. Мінск. 2012. С. 124./

 

   

                                     САНКТ-ПЕТЕРБУРГСКИЙ ФИЛИАЛ АРХИВА РАН

                                                            Ф. 253. Иван Иванович Майнов

 

 

                                        САНКТ-ПЕТЕРБУРГСКИЙ ФИЛИАЛ АРХИВА РАН

                                                       Ф. 202. Эдуард Карлович Пекарский

 

 

                                             РОССИЙСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ

                                           АРХИВ И ЛИТЕРАТУРЫ И ИСКУССТВА

                                                                      (РГАЛИ)

                                                                 Личные фонды

                                         Фонд № 1209 “Пекарский Эдуард Карлович”.

                Этнограф, участник революционного движения, почетный член АН СССР.

 

 

                                                    ЯКУТСКОЙ  ИНТЕЛЛИГЕНЦИИ

    Вы, г.г., м.б., подумаете, что я одержим какой-нибудь манией или мнительностью, высказывая мысль о возможности и даже неизбежности вымирания якутов. Можете думать и так, но я глубоко убежден в критичности положения якутов в данное время.

    Неужели не заметны те роковые тучи, которые так зловеще собрались над нашим мутным небосклоном!..

    Всякому известна аксиома, что дикий народ, приходя в соприкосновение с более культурным, вымирает в течение более или менее продолжительного периода времени. Какая масса к тому исторических примеров! Даже такие великие нации, как индейцы, негры и др., вымирали и вымирают. Причина явления простая: культурный человек, вооруженный знаниями, почерпнутыми из наук, легче извлекает все полезное из окружающей природы, тогда как дикарь этого не в состоянии делать: он может пользоваться готовыми, видимыми благами природы, которые с размножением людей иссякают, и дикарь погибает, говоря короче, последний не может выдержать «борьбы за существование». В силу этой аксиомы мы, якуты, должны вымирать и вымираем...

    В частности, обращаясь к современным Сибирским инородцам, с ужасом замечаем подтверждающее сказанный вывод — явное и быстрое вымирание их. (Наши сродственники: алтайцы, карагасы, койбальцы, джагатайцы, уйгуры, османли, кондомы, телеуты, камасинцы — теперь считаются только сотнями, некоторые только тысячами. Также вымирают: сибирские татары, уранхаи, орочоны (680 душ), вогулы (7000), бухарцы (400), остяки, зыряне, качинцы, тунгусы, ламуты (500), манегры, гольды (430), юкагиры (675), чуванцы (72), коряки, камчадалы (5000), айны (1130), гиляки (2500), латыши, эсты и прочие. Совершению вымерли: аринцы, омуки, байкальские якуты («кучуна омук»).

    В численном отношении не убавляются только: киргизы, буряты, якуты и чукчи. Но в этом кажущемся благополучии мало утешительного. Туруханские якуты за последние три-четыре года совершенно обнищали вследствие лишения рыбных промыслов, а обнищание есть верный залог вымирания. Витимские (Нүүйя), Колымские и Верхоянские якуты очень бедны и некультурны. Что касается нас, остальных якутов, то, хотя численно не убавляемся, но поразительно быстро мельчаем, становимся хилее и т. п., что известно всякому из нас и что также служит верным признаком будущего вымирания.

    Звероподобные чукчи потому не вымирали до сих пор, что до них пока не касалось ядовитое «дыхание» (тыын) культурных народов. Но теперь их стали уже сильно спаивать спиртом американцы и русские, потому дни их сочтены.

    Жалка мне участь киргизов. Это наши «родственники», имеющие с нами один корень языка. Они самый многочисленный из всех инородцев (около 1000000 душ), простодушный и поэтичный народ. Под защитой магометанской религии, запрещающей спиртные напитки, обладая большими стадами скота и располагая необъятными степями, бедняжки-киргизы кочевали себе весело по степям круглый год и жили беспечно по заветам отцов и старины.

    Но вот в начале 20 века негаданно хлынула из-за Урала бешеная волна голодных переселенцев. Десятками и сотнями тысяч засели они на киргизские земли, не внимая ни мольбам, ни угрозам и оставив туземцам лишь по 15 десятин земли на душу... (До 1911 г. было у них отобрано земли 11587128 десятин). Не умея заниматься земледелием и не имея достаточных земель для своих стад, они должны были поневоле перебивать свой скот и сбывать его по дешевке. И вот, теперь они влачат жалкое существование, вспоминая прежние блаженные времена...

    История с киргизами должна была устрашать нас, ибо служит прообразом предстоящей нам перспективы; но мы на все это не обращаем внимания, слушаем, как сказку, как видимое и слышимое во сне...

    Переселенческая волна не удовлетворилась одним Степным краем, и пошла неудержимым потоком дальше вдоль всей Сибири. Она и не может остановиться, ибо русский мужик к следующему году способен сфабриковать в еще большем количестве новых индивидов рода человеческого; в этом отношении, как доказывает статистика, русский побил всемирный рекорд: ежегодно фабрикуется маленьких «нучей» в количестве, превышающем число всех якутов в 8 раз! А в 10 – 20 - 100 лет сколько будет!..

    Ныне громаднейшие губернии Запад. Сибири все переполнены: Енисейская, Иркутская губернии, Забайкальская область, пресловутый Амур, словом, все возможные места заполнены переселенцами, шедшими со времени постройки Великой Сибирской железной дороги ежегодно сотнями тысяч (за последнее время в год выходило по 800000 - 900000 человек).

    Так как, с одной стороны, в Европейской России дела не улучшаются, земли с ежегодным пользованием истощаются и от частной собственности не освобождаются, культура замерла на низкой «мертвой» точке, голодовки периодически обессиливают хозяйства, а с другой стороны, население растет не по дням и часам, а по минутам и секундам и переселенцам совать носы некуда, — то понятно, что Правительство обратило свое внимание и на далекую Якутскую область, про которую оно имеет совершенно превратное представление и про величину которой ходят баснословные слухи. Положим, иметь ему правильное представление довольно трудно, потому оно и посылало специально Маркграфа, сделавшего доклад, что наша область может вместить 2000000 переселенцев.

    Правительство весьма радостно ухватилось за доклад Маркграфа, и теперь идут спешные приготовления о заселении Якутской области. Правительство, заселяя Сибирь, и в частности, нашу область, мнит убить с одного выстрела сразу трех зайцев: 1) избавиться от того избытка населения, которого ему девать некуда (что весьма важно при том жгучем, обостренном положении земельного вопроса, какое там ныне господствует); 2) заселяет и культивирует дикий пустынный край с целью извлечения пользы для государства эксплуатацией его природных богатств и 3) колонизировать свои окраины в видах охраны их от алчных и страшных соседей вроде Америки, Японии, Китая. Если бы не такое нудное положение вещей, то Правительство не поддалось бы так легко приятной иллюзии самообмана и отнеслось бы недоверчиво к докладу Маркграфа, так приятно и в тон ответившему его видам.

    Мы, в свою очередь, так детски-наивно обманываем самих себя мыслью, что пепелища и «өтөхи», где жили и умирали наши прадеды, принадлежат нам и что мы их никому не дадим. Но наши пресловутые «дьыала» и «куолу», наши «суут», «сокуон», «бырысыанньыйа» против переселения ничего не сделают и ничему не помогут... Так сильно взбудораживавшие наши мелочные интересы «сенсационные дела» вроде спора 3-х хатылинцев с телейцами из-за 80 күрүө, Якутского союза, инструкции Скрипицына, солдатчины из якутов, переложения податей на скот, — расплывутся, как дым, перед грозным призраком переселения. ...Теперь-то настает время узнать нам настоящую цену «өлүү-алдьархай», «сор-муҥ».

    Поставить бы истого якута-патриота в Питер среди правящих сфер, разбирающих по косточкам улусные и наслежные земли, сделав по волшебству его понимающим все слышанное! Чтобы он стал чувствовать и что стал говорить?! Теперь ему хотя говорят и долбят, что земли, на которых жили до сих пор якуты, принадлежат казне, — но он не в состоянии ни верить, ни воображать, ни переваривать в мозгу это...

    Да, там ходят про нас разные толки, теории и проекты. Напр., один субъект, слывущий знатоком Якутской области, ее аборигенов и языка последних, и кичащийся этим, высказал в качестве авторитета, мысль, сумасбродную для нас, но целесообразную для слушателей его, — мысль, что якутский народ следует переселить на север к морю, а их родину заполнить переселенцами из России. Может быть, Вам проект этого господина покажется странным, но он господам нучаларам показался тогда идеальным. Что же, они правы со своей точки зрения: земля переселенцам необходима; поселить их около моря — они не выдержат климата; а если переселить туда якутов, то последние, как акклиматизировавшиеся, не станут явно вымирать; тогда за чем же дело стало — гнать якутишек на север, да и все тут!..

    Может быть, интересуетесь личностью того оратора, который так хорошо знает всю нашу подноготную и который сказал упомянутое слово в Томске, на съезде ученых («Сибирские вопросы»).

    Как назло забыл я его фамилию [Э. К. Пякарскі], но, когда опишу, узнаете живо.

    Гостил он у нас долго: приехал молоденьким, вертлявеньким, поджареньким, а уехал стареньким, ехидненьким. Сотрапезничал он с нами десятки лет, похваливая наши «тар», «үөрэ» и «бутугас». Хвалил он и любил и нашу девицу-красавицу (ныне покойницу), с которой он коротал долгие, зимние вечера под музыкой северной вьюги... Будучи молод и полон жизненных потребностей, он увлекался дикаркой и сильно обескураживался, когда она не понимала его мыслей и... желаний, а он — ее. Во 1-х, поэтому, во 2-х, от нечего делать, он стал записывать лепет своей подруги и учить ее своему языку. Но, так как сам всецело подпал под ее обаятельную власть, то не смог ее научить своему языку, наоборот, сам научился от нее разговорному и любовному языку якутов, которого сделал своим коньком и на котором сначала поехал в Питер, а теперь едет вверх — по пути славы и великих почестей...

                            Вот, сей-то господин попал случайно раз

                            В среду мужей ученых,

                            Не испытавших севера ни игр суровых,

                            Ни Моря Льдистого проказ.

                            Чтоб показать умишка глубину,

                            Чтоб доказать патриотизма вышину,

                            Сказал герой такое слово,

                            Слыхать не приходилось мне какого;

                             «Якут-пигмей привычен к холоду морей,

                            Ему приятен край, где царствует Борей.

                            Зачем их нам не гнать в страну,

                            Какая им по сердцу и нутру!

                            А прежни пашни их и избы,

                            То, чем лежать им, гнить без пользы,

                            Да достаются детям нашим, как надел,

                            Чтоб уходя народ вздыхать об их не смел...».

 

                            И труженик смешон мне кропотливый сей:

                            Плоды трудов своих кровавых,

                            Над чем кряхтел от юности своей,

                            Продать решил за миг един похвал неправых!

                            Частенько хоть, тайком порой ночной,

                            Скорбеть он будет думой и душой,

                            Но труд его погибнет так бесславно,

                            Ничей не радуя и взор;

                            А Эсперанто, Воляпюк, Липтэй вздохнут злорадно;

                            Заслужит же он лишь обиженных укор...

    Не думайте же, однако, друзья мои, что я настроен хорошо, что потому и пою, — нет, это — смех сквозь слезы, это — «пир во время чумы»...

    Но свет не без добрых людей: говорят, далеко за морями, за долами, во граде царственном есть домовина, в котором долго, упорно и много думают хорошие люди о хороших вещах. В той домовине нашлись таки люди, желающие нам добра (сибирские депутаты); они, говорят, доказывали другим хорошим людям, что не следует давать вымереть сибирским «иначе-рожденным-людям», ибо последние, по их мнению, платили ясак и впредь способны платить, во 2-х, они в течение веков сумели акклиматизироваться в суровой Сибири и будут потому очень нужны при эксплуатации природы и недр их богатой родины. Затем, эти хорошие люди, исходя из сказанного своего мнения, советовали не посылать в Сибирь своих подонков и не отнимать у них тех земель, без которых им «быть живыми» невозможно.

    В то время, как говорящие хорошие люди с искренним жаром доказывали, подобно крыловскому повару, правильность своего предложения, слушающие хорошие люди собрались в кучу и, подобно крыловской кошке, слушая нотацию евшей пирог, стали шептаться: «Этот оратор — кум тунгуса, тот — сват якута, а вот этот — племянник бурята, потому они так и толкуют; не слушайтесь их, — поговорят и «отстанут».

    Так-то, нам кругом не везет...

                                                                                    * * *

    Обыкновенно на официальных бумагах говорится, что переселенцам будут отводиться лишние, свободные земли. Шиш! — это враки! Я знаю нашу область, потому, что ездил по ней и так, и этак: она — сплошная скала, разборожденная горными реками и потоками, вплоть до Иркутской границы и морей; лишь реки — Лена, Вилюй и Амга тянутся узкой лентой с плодородной почвой, захватывающей незначительные части их протяжений. Пространство, занятое Якутским округом, едущему в отдаленных ущельях Яблонового хребта, воображается каким-то маленьким пятном или островом на океане гордых и угрюмых скал...

    Селиться переселенцам некуда, кроме незначительных Ленских островов, Ноторы, Алдана, Оймякона и т. п., где может уместиться каких-нибудь 20-30 тысяч человек. Потому казна поневоле отберет у нас уже занятые земли под благовидным предлогом назначения земельной нормы в 15 десятин. Все земли (покосы пашни, выгоны, усадьбы, леса и водные пространства) будут делиться между русскими и якутами по одинаковой пропорции и так, чтобы всего на душу досталось по 15 десятин.

    Следовательно у нас отберут и культивированные, насиженные земли, взамен которых укажут Байбалу, Басылаю, что им отведено столько-то лесу с «Халыҥ-кыра», такая-то часть такого-то озера... Якут заявит начальству, что ему невозможно существовать отведенным количеством земли. Начальство ответит: «Земли у нас нет; живите, как живут переселенцы, и больше никаких!»... Но переселенцы нам не чета: они умеют обращаться с землей и извлекать пользу даже из плохой земли. Затем, они получают, как новоселы, от казны всевозможные ссуды и пособия. Нужно принять во внимание, что начальство давало и будет давать всевозможные подачки переселенцам при наших препирательствах с ними из-за земель, ибо обратное возвращение их в такую даль обойдется Правительству очень дорого, а, следовательно и нежелательно; без того на них Правительство ежегодно тратит до 25000000 руб. Будут повторяться те же истории, которые имели место при отбирании земель у прочих инородцев, которых гнали прочь целыми деревнями и наслегами... Тогда-то мы запоем свою «лебединую песню!»

    Вторая грозная, более ужасная туча, нашего небосклона воображается мне в образе индусов, китайцев, японцев и т. п. Человек появился на земном шаре сравнительно в позднейший период ее существования. Но, несмотря на позднее свое появление, он успел победить всех других видов животного царства, благодаря исключительно своей способности обмениваться мыслями посредством звуков (т. е. речи). Речь же послужила краеугольным камнем для создания письменности и наук, ставших для человека могущественным орудием в борьбе его не только с животным миром, но и со стихиями и злыми силами природы...

    Передаться Америке, Японии, Китаю? Нет — эти номера не проходят: те нас быстро задавят в борьбе за существование, а белоглазый, большеносый нуча, не говоря уже о даровании православной веры, гораздо ближе нам, милее и родственнее их; он такой же отсталый полудикарь, как и мы, наивный добряк, неспособный обижать нас (якут мог бы водить его за нос при одинаковом культурном уровне, как ему вздумается). Я говорю, конечно, о главной массе нучей, не принимая в расчет ничтожные исключения.

    Перейти что ли, согласно проекту Пекарского, на север? Нет — и этот номер плох: на севере нет земель, на которых мы могли бы существовать — мы там погибнем очень скоро и перейдем туда не по своей воле.

    Единственным рациональным средством является наша культивизация и слияние с русскими — благо, что помесь с последними дает хорошие плоды. Культивизация была бы необходима и помимо указанных выше грозных призраков...

    Өксокүлээх Өлөксөй

    /М. Е. Николаев.  Вечность жизни в бессмертии духа. Якутск. 2012. С. 32-40, 46./