ЎЎЎ 93-1. Адубарыя Ігідэйка. Эдуард Пякарскі ў жыцьцяпісах. Сш. 93-1. 2000-1. Койданава. "Кальвіна". 2026.

 

                           КАК БЕЛОРУС ЯКУТАМ РОДНОЙ ЯЗЫК ВОЗВРАЩАЛ

    Уникальным, богатым на путешествия и экспедиции белорусов по миру считается XIX столетие. Правда, чаще случалось, что путешествия эти приходилось совершать в результате насилия. Если кто даже и сам убегал за границу, причины тому были не самые добрые - правительство царской России боролось с белорусскими патриотами, с теми, кто сражался за волю своего народа.

    Потому и в Сибирь - к известным каторжным местам - не пересыхал ручеек из Беларуси. Так, за революционную деятельность попал в Якутию и наш земляк Эдуард Пекарский (родом он с когдатошнего Игуменского уезда - теперь Смолевичский район Минской области).

     Арестовали революционера в Москве. До того времени наш земляк вел подпольную работу в разных регионах Российской империи. Суд признал, что Пекарский «виноват в принадлежности к тайному обществу, которое поставило цель свергнуть при помощи силы государственный и общественный порядок». Приговор был следующим: «Лишить его имущественных прав и выслать на каторжные работы в рудники сроком на 15 лет». Правда, судьи все же смилостивились - и Пекарского отправили в ссылку в Якутию.

    2 ноября 1881-го года Эдуард Пекарский вместе с конвоем попал в Якутию. Отправили в Первый Игидейский нослег Батырского улуса (нослег - соответствует волости, нынешнему сельсовету, улус - уезд, по-современному - район). За 230 верст от Якутска.

    Познакомившись с окрестными местами, Эдуард Пекарский начал изучать культуру, быт якутского народа. Постепенно убедился и в том, что якутский язык не очень разработан. Прилагательные нельзя совместить с существительными. Нельзя сказать: «Солнечное лето». Получалось вроде того: «Солнечным лето». Представьте себе, как тогда можно разговаривать.

    Невыразительными были окончания. Все это и беспокоило Эдуарда Пекарского. Потихоньку он овладел устным якутским языком, выступал в роли переводчика. Но это же было всего только начало работы. Вскоре наш земляк начал осваивать и песенный фольклор якутов, их былины, легенды и предания. Знакомство с песнями и сказками якутов, с героическим эпосом убедило Пекарского, что язык фольклора более чистый, утонченный.

    Для работы Пекарский завел две тетради. В одну из них записывал якутские слова с переводом на русский язык, в другую тетрадь - русские слова с переводом на якутский.

    Работа со словарем складывалась не совсем просто. Чтобы как-то прожить, необходимо было заниматься хозяйством. А как только случалась пауза, свободная минутка, Пекарский входил в мир якутских слов, искал местные соответствия русским словам.

    Были у создателя якутского словаря и добровольные помощники. Среди них отец Дмитрий (светская фамилия Попов). На то время в церкви имелась религиозная литература на якутском языке. Правда, там было много ошибок, неточностей. На это и обращал внимание Пекарский.

    В начале 1890-го года наш земляк завершил работу над словарем и выслал его в Восточно-Сибирский отдел Географического общества.

    ...Прошло еще несколько лет. Работу Пекарского, его самоотверженность в деле служения не только якутскому народу, а и России вообще, заметили государственные чиновники. В 1907-ом году Академия наук России издала первый выпуск «Словаря якутского языка». Пекарского наградили золотой медалью Академии наук. А с 1907 по 1918 годы под редакцией Пекарского увидело свет восемь выпусков трехтомного издания «Образцов народного творчества». Ученый опубликовал и немало статей, в которых рассказывал русскому читателю об истории, быте, этнографии якутского народа. Своими трудами Пекарский привлек внимание исследователей к Якутии, ее материальной и духовой культуре. Вскоре начала развиваться и литература на якутском языке. Один из ее первопроходцев - А. Кулаковский - назвал нашего соотечественника «отцом якутской литературы».

    Умер Эдуард Пекарской 29 июня 1934 года. Правительство Якутской АССР (и тогда, и теперь Якутия автономная республика в составе России) в память об ученом установило две стипендии его имени.

    А лучший памятник Пекарскому - его словарь. И то, что якутский народ имеет свой литературный язык.

    Алесь Карлюкевич

    /Качели. № 6. Минск. 2000. С. 2./

 

 

                                                             ПЯКАРСКІ  ЭДУАРД

    Пякарскі Эдуард Карлавіч (25. 10. 1858, х. Пятровічы Ігуменскага пав. Мінскай губ., цяпер Чэрвеньскі р-н Мінскай вобл. - 29. 6. 1934, Ленінград, Расія), этнограф, лінгвіст, падарожнік, прыродазнаўца-географ, дасьледчык народнай культуры якутаў. Член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1927), яе ганаровы акадэмік (1931).

    Э. Пякарскі нарадзіўся ў дваранскай сям’і. Вучыўся ў Мінскай і Мазырскай гімназіях. З-за палітычнай “нядобранадзейнасьці” не змог завяршыць вышэйшую адукацыю. Пасьля выключэньня ў 1878 г. з Харкаўскага інстытута за ўдзел у студэнцкіх беспарадках быў арыштаваны ў Маскве (1879). За ўдзел у рэвалюцыйным руху быў высланы ў 1881 г. ваенна-акруговым судом у Якуцкі край, дзе прабыў каля чвэрці стагодзьдзя (да жніўня 1905); 1881-1899 гг. пражываў у Ігідацкім насьлегу Ботурускага ўлуса, а 1900-1905 гг. — у Якуцку. Будучы ў ссылцы ў цесных сувязях з якуцкім насельніцтвам, Э. Пякарскі, не маючы спэцыяльнай лінгвістычнай і этнаграфічнай падрыхтоўкі, шляхам самаадукацыі стаў адным з лепшых знаўцаў якуцкай мовы, побыту і фальклёру. Пры садзейнічаньні сяброў па ссылцы, саміх якутаў і мясцовых рускіх жыхароў ён сабраў адпаведныя каштоўныя матэрыялы, выкарыстаныя ў яго друкаваных працах. Па краязнаўчай рабоце завязаў сувязі з Якуцкім статыстычным камітэтам і Ўсходне-Сыбірскім аддзелам Рускага геаграфічнага таварыства, прыняў удзел у складаньні “Памятнай кніжкі Якуцкай вобласьці”, у першым выпуску якой (1895) зьявілася яго першая друкаваная праца “Якуцкі род да і пасьля зьяўленьня рускіх”.

    Па запрашэньню вядомага навукова-палітычнага дзеяча Расіі Д. Клеменца ў 1894-1896 гг. Э. Пякарскі прыняў удзел у т.зв. Сібіракоўскай якуцкай экспэдыцыі, арганізаванай Усходне-Сыбірскім аддзелам Расійскага геаграфічнага таварыства для вывучэньня краю ў эканамічным, юрыдычным і бытавым плянах. Склаў для яе навуковую праграму па збору зьвестак аб матэрыяльнай і духоўнай культуры якутаў. На сродкі экспэдыцыі выдаў у Якуцку (1899) першы выпуск свайго “Слоўніка якуцкай мовы”, які зьявіўся пазьней (1907) другім выданьнем у Пецярбургу пад эгідай Акадэміі навук. Летам 1903 г. Пякарскі ўдзельнічаў у Нэлькана-Аянскай экспэдыцыі, займаючыся вывучэньнем прыаянскіх тунгусаў і зборам калекцый для Этнаграфічнага аддзела Рускага музэя ў Пецярбургу, дзе потым, у 1905-1911 гг., працаваў рэгістратарам этнаграфічных калекцый. Справаздача аб экспэдыцыі была надрукавана ў “Известиях Общества археологии, истории и этнографии” (Казань, 1904. Т. 20. Вып. 4-5 с).

    Пераехаўшы ў 1905 г. у Пецярбург, Э. Пякарскі працаваў у музэях. Да канца свайго жыцьця праяўляў вялікую цікавасьць да слоўнікавага багацьця якуцкай мовы. Прыступіў ён да гэтай справы ў першыя ж дні сваёй ссылкі (1881) і не спыняў яе нават пасьля зьяўленьня акадэмічнага выданьня (1930), выніку амаль 50-гадовай сваёй працы. Ва ўказаным выданьні налічваецца 25 000 якуцкіх слоў.

    З 1911 г. і да сьмерці, больш за 20 гадоў, Э. Пякарскі працаваў у Расійскай акадэміі навук — спачатку ў Музэі антрапалёгіі і этнаграфіі, які выдзеліўся з Рускага музэя, а ў апошнія гады жыцьця — у Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР. З 1914 г. ён быў сакратаром Этнаграфічнага аддзела РУТ, вёў вялікую рэдакцыйную работу. Аўтар шматлікіх навуковых прац па геаграфіі, этнаграфіі, лінгвістыцы і фальклярыстыцы якутаў і тунгусаў.

    Валерый Ярмоленка

    /Хто ёсць Хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Ч. 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах. Мінск. 2000. С. 247-248./