ЎЎЎ 87-6. Адубарыя Ігідэйка. Эдуард Пякарскі ў жыцьцяпісах. Сш. 87-6. 1994-6. Койданава. "Кальвіна". 2026.

СҮДҮ ДЬОННОРБУТ ҮЙЭЛЭР ТУХАРЫ — НОРУОТ СҮРЭҔЭР

ССРС НА бочуоттаах чилиэнэ, биһиги дойдут уонна аан дойду тюркологиятыгар киэҥник биллэр «Сахалыы тылдьыты» суруйбут, Саха сирин норуотта-рын тылынан уус-уран айымньыларыгар уонна этнографияларыгар элбэх кинигэлэр уонна ыстатыйалар автордара Эдуард Карлович Пекарскай төрөөбүтэ 1988 сыллаахха 100 сылын туолбута.

Народник-революционер Э. К. Пекарскай Саха сиригэр сыылкаҕа олорон саха норуотун этнографиятын, тылынан уус-уран айымньытын чинчийиигэ элбэх сыратын уонна дьүккүөрүн биэрбитэ. Кини этнографияҕа ыстатыйалара уонна бэчээттэммит үлэлэрэ билигин даҕаны ураты дириҥ ис хоһоонноох первоисточник быһыытынан сыаната биллибэт суолталаахтар.

Э. К. Пекарскай ХIХ-с үйэ бүтэһигэр уонна ХХ-сүйэ саҕаланыытыгар сахалар правовой балаһыанньаларыгар аналлаах кэккэ ыстатыйалары суруйбута. Олорго кини Саха сиригэр суут боппуруостарын уонна сиргэ бырааптар туруктарын сытыы критикаҕа тардыбыта. Сиргэ сыһыаны дириҥник үөрэтэн баран, Э. К. Пекарскай общество бары чилиэннэригэр балайда сөптөөх тэҥнээн сири үллэриини утумнаахтык турууласпыта. 1899 сыллаахха кини көҕүлээһининэн Боотурускай улуус Игидэй нэһилиэгэр урут олохтоох баайдар туһанан олорбут испииһэккэ киирбэтэх сирдэрин дьадаҥыларга үллэрбиттэрэ.

Э. К. Пекарскай элбэх ахсааннаах бэлиэтээһиннэри, кыра кээмэйдээх ыстатыйалары, сэҥээриилэри уонна рецензиялары бэчээттэппитэ, олорго кини дьоһуннаах, ардыгар проблемнай боппуруостары көтөхпүтэ. Холобур, «Оскуолаларга саха тылын суолтата» ыстатыйатыгар кини оскуолаларга сахалыы үөрэтии туһунан уоннаэ нуучча тылын үөрэх предметин быһыытынан үөрэтии боппуруоһун туруорбута.

Э. К. Пекарскай саха тылынан уус-уран айымньыларын, бастатан туран, кини монументальнай жанрын — олоҥхону — хомуйууга уонна, таһаарыыга киэҥник биллибит үтүөлээх. Кини үс томнаах, аҕыста тахсыбыт «Сахалар народнай литератураларын холобурдара» серия академическай таһаарыытын хомуйан оҥорооччуларыттан уонна редакторыттан биирдэстэрэ. Э. К. Пекарскай олоҕун сүрүн сыала — отут сыл устатыгар уон үстэ тахсыбыт (1899-1930) «Сахалыы тылдьыты» суруйуу. Кини туох баар этнографияҕа, фольклорга уонна да атын матырыйааллары хомуйууга, чинчийиигэ уонна редакциялааһыҥҥа таһаарыылаах үлэтэ — бүтүннүүтэ бу сыалга бас бэриннэриллибитэ. «Тылдьыт» 38 тыһыынча төрүт тылы түмэр уонна баай иллюстративнай матырыйааллаах. Э. К. Пекарскай норуот тыыннаах кэпсэтэр саҥатыттан уонна сурукка киирбит источниктартан эрэ тыллары «Тылдьытыгар» киллэрбитэ, баар моделларынан тылы үөскэтиини туһамматаҕа.

«Тылдьыт» суругунан үгэстэр үөскүү иликтэринэ суруллубута. Уопсай туһаныллар алфавит суоҕа, кини иннинээҕи чинчийээччилэр үлэлэрэ табатык уонна кырдьыктаахтык суруллубатах этилэр, таҥара кинигэлэрин тылбаастарыгар сахалыы тыллар киһи билбэт гына уларытыллан киирэллэрэ. Ол иһин хас биирдии тыл форматын, суолтатын быһаарыыга автор эбии мындыр үлэтэ ирдэниллэрэ. Онуоха эбии сахалыы тылдьыты оҥорооччуга саха тыла айылҕаттан ылбыт тыла буолбатах этэ. Бу биричиинэлэринэн «Тылдьыкка» элбэх тыл источниктара ыйыллан туран киллэриллибиттэрэ.

«Тыдьыты» оҥорорго киин проблеманан тыллар семантическай характеристикалара буолбута, атыннык эттэххэ, хас биирдии тыл суолтатын быһаарыы. Уһулуччүлаах чинчийээччи тыл үөрэхтээхтэрин бэлиэтээһиннэринэн, Э. К. Пекарскай бу ыарахан уонна уустук лексикографическай үлэни олус ситиһиилээхтик толорбута.

«Тылдьыкка» 3 тыһыынча сахалыы тылга тюрскай, монгольскай, тунгусскай, маньчжурскай уонна да атын уральскай-алтайскай бөлөх тылларыттан тэҥниир матырыйааллар киллэриллибиттэрэ. Бу тэҥниир матырыйаал, автор этэринэн, хас биирдии сахалыы тыл чопчу суолтатын быһаарар сыалтан киллэриллибитэ.

«Тылдьыт» иллюстративнай чааһыгар бэриллибит энциклопедическай сибидиэнньэлэр ХIХ-с үйэ бүтэһигэр уонна ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар сахалар хаһаайыстыбаннай, экономическай, духовнай уонна культурнай олохторун араас эйгэтин хабаллар. Иллюстративнай матырыйаал атын уратытынан тыыннаах кэпсэтэр тыл уонна тылынан уус-уран айымньы туох баар сүмэтин, баайын көрдөрөр фразеологиятын түмпүтэ буолар.

«Тылдьыты» суруйууга улахан сабыдыалы уонна көмөнү бөдөҥ чинчийээччилэр Д. Д. Попов уонна В. М. Ионов оҥорбуттара, кэлин кинилэр хос автордарынан буолбуттара. Саха тылын теориятын кытта билсиһэригэр Э. К. Пекарскайга «Саха тылын грамматикатын» автора С. В. Ястремскай көмөлөспүтэ.

Уһун кэм устатыгар штатнай үлэһиттэр быһыытынан Э. К. Пекарскайы кытта талааннаах тойуксут-олоҥхоһут М. Н. Андросова-Ионова, Петербургдааҕы университет юридическай факультетын студена А. Н. .Никифоров, саха бастакы лингвиһа С. А. Новгородов, Саҥа илиҥҥи тыллар литературнай институттарын студена Г. В. Баишев (кэлин репрессияламмыта) уо. д. а. бииргэ үлэлэспиттэрэ. Олохтоох интеллигенция представителлэрэ уонна Саха Сибиряковскай экспедициятын кыттыылаахтара бэйэлэрин тылынан уонна суруллубут матырыйаалларын Э. К. Пекарскайга биэрэн көмөлөспүттэрэ. Лексикологическай характердаах илиинэн суруллубут матырыйааллартан 7000 тылы П. Ф. Порядин «Сахалыы-нууччалыы тылдьыта» ордук интэриэһинэй.

Научнай кииннэртэн ыраах суруллубут Э. К. Пекарскай «Тылдьыта» олус киэҥ матырыйаалы хабарынан уонна мындырдык ырытыллыбытынан тюрк уонна монгол тылларыгар бөдөҥ специалистар барыларын кэриэтэ болҕомтолорун тардыбыта. «Тылдьыт», бөдөҥ ученайдар биир куолаһынан бигэргэтэллэрин курдук, ханнык баҕарар чинчийиигэ саамай эрэллээх источник быһыытынан туһаныллар. Кини ханнык баҕарар ливгвиска, историкка, этнографка эбэтэр тылынан уус-уран айымньыны чинчийээччигэ — барыларыгар сөптөөх, таба матырыйаалы биэрэр буолан баран, ханнык да атын источниктан ордук чөмөхтөммүт уонна системаламмыт көрүҥнээх.

Э. К. Пекарскай Саха сиригэр 24 сыл олорбута, 1934 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр Ленинградка өлбутэ. Ученай төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн «Тылдьыт» фотомеханическай ньыманан толору кээмэйинэн хаттаан бэчээттэнэн тахсыбыта. Э. К. Пекарскай «Тылдьытын» научнай уонна историческай суолтата сыл-хонук ааһан истэҕин аайы өссө улаатар. Тылы кытта үлэ практикатыгар кэлин даҕаны Э. К. Пекарскай бэйэтин «Тылдьытыгар» туһаммыт приемнара уонна ньымалара сөптөөхтөрө көстүбүтэ уонна саха, тюрк лексикографиятын сайдыытыгар үтүө сабыдыалы оҥорбута. Тыл, литература уонна история институтугар Э. К. Пекарскай «Тылдьытыгар» олоҕуран элбэх томнаах «Аныгы саха тылын толковай тылдьыта» суруллубута.

«Сахалыы тылдьыты» суруйууга Э. К. Пекарскай олоҕун 50 сылын анаабыта, профессор М. К. Азадовскай этэринэн, бу «Тылдьыт» саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын уонна культуратын энциклопедиятынан, улуу өйдөбүнньүгүнэн, аан дойду лингвистикатын капитальнай айымньыларыттан биирдэстэринэн буолар.

1988 с.

Е. Оконепшиков,

ТЛИИ старшай научнай сотруднига

/Саха Сирэ, сахалар таабырыннах уонна кэрэхсэбиллэх былыргылара. Хомуйан оҥордо уонна тылбаастаата Россия уонна Саха республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ Ф. П. Ефимов. Дьокуускай. 1994. С. 224-227./

«ОЛ КИМИЙ-ХАННЫГЫЙ ДИЭТЭРГИН...»

(М. Н. Андросова-Ионова олоҕун уонна

үлэтин-хамнаһын туһунан бэлиэтээһиннэр)

Сахалары чинчийээччилэр тылы, норуот тылынан уус-уран айыытын, сахалар олохторун-дьаһахтарын үчүгэйдик үөрэппит, В. М. Ионов уонна Э. К. Пекарскай ыкса чугас көмөлөһөөччүлэрин М. Н. Андросова-Ионованы бэркэ диэн билэллэр.

Ол эрээри бу саха дьахталларыттан аан маҥнайгынан научнай-чинчийэр үлэҕэ сыстыбыт кэрэ-бэлиэ киһи олоҕо, үлэтэ-хамнаһа билигин даҕаны сиһилии сурулла илик. Билигин Мария Николаевнаны кытта үлэлээбит, кинини тус бэйэтин билэр дьон бука бары бараннылар, онон хойутаан да, толорута суох да буоллар, бу улахан көтүтүүнү ситэрсэр туһугар сорунан көрөргө тиийиллэр.

Ионова Мария Николаевна 1864 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Саха уобалаһын Саха уокуругун Боотуруускай улууһун 2-с Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини төрөппүттэрин тустарынан биһиги ханнык да докумуоммут суох, кинилэр эрдэ өлбүттэр быһыылаах. Кини, быһыыта, Күйүгэс Ньукулай диэн хос ааттаах, сурукка киирэринэн Николай Петров диэн эһэтигэр иитиллибит.

Саха бастакы лингвист ученайа С. А. Новгородов архивыгар сылдьар биир сурукка манныгы ааҕабыт: «Саҥардыы Бүөтүр куоратыгар биир саха кэлэн барда, ол кимий-ханныгый диэтэргин, Дьуонап ойоҕо Күйүгэс Ньукулай ииппит ааттаах-суоллаах кыыс Маайаката буолар».

М. Н. Ионова «Оҕуруот аһын үүннэриитэ» диэн брошюратыгар бэйэтэ бу курдук суруйбута: «Мин үчүгэйдик өйдүүбүн ээ, кыра эрдэхпинэ эһэм Күйүгэс Ньукулай биэс-түөрт буут бурдугу ыһара».

Саха киэҥник биллэр историга Г. В. Ксенофонтов архивыгар: «Эһэлээх эбэбэр иитиллибитим. Төрөппүттэрим өлбүттэрэ», — диэн, быһыыта, Мария Николаевна йэйэтин тылыттан суруллубутун ааҕабыт.

Аан маҥнай Мария Николаевна Байаҕантай улууһун 2-с Игидэй нэһилиэгин киһитигэр Митрофан Васильевич Слепцовка кэргэн тахсан Слепцова диэн араспаанньадана сылдьыбыт.

Мария Николаевна М. В. Слепцову кытта кэргэннии олоҕун туһунан биһиги туох да докумуоммут суох. М. В. Слепцов балайда кыанар баай ыал ыччата быһыылаах. Кини бииргэ төрөөбүт убайа Симон Васильевич Слепцов оччотооҕу кэмҥэ ой-бото үөрэхтээх киһи этэ. Кини П. Е. Готовцев аадырыһыгар суруйбут 1892 с. муус устар 24 күнүттэн 1910 с. сэтинньи 22 күнүгэр диэри кэми хабар 11 суруктара ССРС НА СО Саха сиринээҕи филиалын архивыгар бааллар. Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытын» оҥоһуутугар матырыйаалларынан көмөлөспүт дьон ахсааныгар С. В. Слепцову уонна П. Е. Готовцевы да иккиэннэрин көрдөрөр. Үөһэ этиллибит суруктартан тойонноотоххо, М. В. Слепцов эмиэ кыра үөрэхтээх эбит. Бу суруктартан көстөрүнэн, кини дьиэм-уотум, кэргэттэрим туһа диэн оччо-бачча кыһаммат, халырыын соҕус, өссө онуоха эбии иһэр буолан тахсар. С. В. Слепцов П. Е. Готовцевка суруйбут биир суругар (күнэ-дьыла ыйыллыбатах) ааҕабыт: «Митрофан Слепцов, сити эн суруйбутуҥ курдук буолбут... мин түҥ-таҥ үөрэтиилэрим кини таһынан аастылар... Кини арыгыны иһэр да буолла, мэнигэ өйүнээҕэр баһыччы, быһыыта... Если маныаха буолбат өттө баар буоллаҕына, 30 солкуобайы көрдөөн хаалыах санааҕар үҥсэн көр, киниэхэ син матайданар үп буолуоҕа, ити тылга киирбэтэҕинэ, ону харыстыахха ордуга суох. Чэ кытаат, урут үктэтэн турарыҥ быһыытынан».

Эрэ ыал аҕа баһылыга, хаһаайын быһыытынан ханнык эрэ буолан, билиҥҥэ диэри Алексеевскай оройуон кырдьаҕастара сөҕө-махтайа кэпсииллэринэн, Мария Николаевна улахан хоһуун-хоодуот үлэһит эбитэ үһү, сүөһүтүн, отун-маһын бэйэтэ көрүнэрэ, уокка оттор маһын тыаттан бэйэтэ кэрдэн, оҕуһунан тиэйэн киллэрэрэ, бултуура (туһахтыыра, сохсолуура), оннооҕор хаҥыл сылгылары айааһыыра, эр дьону кытта тэҥҥэ ыраах таһаҕас таһыытыгар сылдьара эбитэ үһү. Ол да иһин «Бөҕө Маарыйа» диэн хос ааттааҕа үһү.

«Мин оҕо эрдэхпиттэн хара үлэни өрүү сөбүлүүрүм уонна үлэлииргэ кыһалларым, ордук эр киһи үлэтин таптыырым. Биһиги күһүн эрдэ икки оһоххо биэс уонсыарҕа кыстыыр маһы бэлэмниирбит. Оччолорго эрбии диэн суоҕа, мин иитиллибит бырааппыныын икки оҕуһунан тыаҕа тахсарбыт, онно куруҥу кэрдэрбит, бөдөҥ маһы икки өртүттэн кэрдэр буоларбыт», — диэн Мария Николаевна суруйбута баар.

«Мин Өймөкөөҥҥө Кривошапкиҥҥа үстэ ат ындыынан тиийэ сылдьыбытым», — диэн Мария Николаевна бэйэтин тылытан суруллубутун Г. В. Ксенофонтов: архивыгар булан ааҕабыт.

Кини айар дьоҕурдааҕын, тугу барытын тута туойа-хоһуйа охсорун, ыраас куоластааҕын туһунан бар дьод билиҥҥэ диэри өйдүү-саныы сылдьаллар.

Кини үгүс олоҥхону билэрэ, сатаан олоҥхолуура даҕаны, бэйэтэ да айара. П. А. Ойуунускай кини аатын аатырбыт-сураҕырбыт саха олоҥхоһуттарын кытта бииргэ ааттыыр:

«Эмис Түмэппий курдук

Этэн дьэргэлдьиттэхпинэ,

Куһаҕана буоллаҕына,

Куохайаан оҕонньор курдук

Кулдьурҕатан киирдэхпинэ...

Акыым курдук

Аттардахха,

Кылачыысап курдук

Кытардахха...

Ырыгыныап курдук

Ырытан киирдэххэ,

Табаахырап курдук

Таттаран эттэххэ...

Ондуроһап эмээхсин курдук

Онолуйа туойдахха,

Дьүлэй Бүөкээн курдук

Дьүөрэ тылынан түһэрдэхпинэ».

Слепцовтар өр кэргэннии олорботохтор быһыылаах. Митрофан Васильевич сотору өлбүтэ (кини хаһан «барбыт» күнэ-дьыла биллибэт), инньэ гынан Мария Николаевна огдообо хаалбыта.

С. В. Слепцов суруктарыттан көстөрүнэн, Мария Николаевна Митрофан Васильевичтан уолламмыт эбит. 1892 с. муус устар 24 күнүнээҕи суругар «Митрофан уола миэхэ баар билигин, аата Михаил, сааһа биэстээх, бэрт кыра киһи киэбэ еуох майгытыгар, арай хара, бүрэ».

Сурук 1892 сыллаахха суруллубутунан сыаллаатахха, Михаил 1887 сыллаахха төрөөбүт, ол аата Мария Николаевна 23 саастааҕар кинини оҕоломмут.

«Всеволод Михайлович олохтонор дойдута Николай Алексеевич Виташевскай олорбут дойдута, Үрүҥ Күөлтэн 7 биэрэстэ соҕуруу, Таатта куулатыгар. Кинини кытта үс киһи барсар субу бириэмэҕэ Николай Симонов(ич) и Михаил Митрофанов(ич) ийэлиин бу дьоннор кини учениктара буолаллар. Ол аата В. М. Ионов оскуолатыгар сурук авторын уола Николай, кини быраата Митрофан уола үөһэ ахтыллыбыт Михаил үөрэнэ барбыттар, кинилэри кытта — Мария Николаевна.

1900 с. олунньу 18 күнүнээҕи суругар Симон Васильевич: «Митрофан оҕото үөрэниминэ бэйэбэр олорор, Ионов төннөрбүтүн улуус оскуолатыгар биир сыл биэрэн көрдүм да хотон туһамматах, суруйарын туура кыайбат киһи, олус эрдэ үөрэнэн бэйэтин мөлтөҕөр эбии, онон ордук буорту буоллаҕа бадаҕа».

Уол ити кэмҥэ 13 саастааҕа. Андросов Н. X. Дария Варламовна Андросова кэпсээниттэн суруйбутунан, Михаил Слепцов, аҕатын ууһаан, эт-хаан, бэл өй-санаа да өртүнэн аккыраҥ киһи буолан тахсыбыт, кэргэннэммит, өнтукатыттан биир кыыс оҕоломмут, Нал диэн Уолбаттан 7 биэрэстэлээх сиргэ олорон өлбүт.

Эмиэ Н. X. Андросов 1960 сыллаахха С. В. Слепцов хос инитэ буолар Порфирий Николаевич Слепцов кэпсээниттэн суруйбутунан, Симон Васильевич Мария Николаевнаны Байаҕантай улууһун эмиэ 2-с Игидэй нэһилиэгин баай-тала киһитэ Гавриил Андросов сиэнигэр кэргэн биэрбит. Манан Симон Васильевич Андросовтар баайдарын-дуолларын сииргэ санаммыта сабаҕаланар. Кырдьыга да, оннук курдук буолан тахсыбыта, Мария Николаевна сүктэрин кытта өтөрүнэн Андросов оҕонньор анараа дойдуга аттаммыта, оттон аны кини кэнниттэн сотору били сиэнэ — Мария Николаевна кэргэнэ өлбүтэ. Андросовтар баайдара Слепцов бас билиитигэр киирбит курдук.

1893 сыллаахха, 29 саастааҕар, Мария Николаевна В. М. Ионовка кэргэн тахсыбыта. 1927 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Э. К. Пекарскай суруйбут В. М. Ионов олоҕун кэпсээнигэр биһиги манныгы ааҕабыт: «1893 сыллаахха Всеволод Михайлович Саха уокуругун Байаҕантай улууһугар олохтоох саха дьахтарын Мария Николаевнаны ойох ылбыта, онтуката кини бэйэтин чинчийэр уонна педагогическай үлэтигэр-хамнаһыгар көмөлөһөөччүнэн буолбута».

Всеволод Михайлович Мария Николаевнаны өссө киниэхэ эргэ тахсыан иннинэ ааҕарга-суруйарга үөрэппитэ. Э. Пекарскай көрдөрөрүнэн, Мария Николаевна «Үүт аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы тойон ыччаттара» диэн олоҥхону 1890 сыллаахха, ол аата В. М. Ионовка кэргэн тахсыа үс сыл иннинэ суруйбута. Кини бэйэтэ Г. В. Ксенофонтовка «Мин 25 саастаахпар огдоомо буолбутум, 1½ ый Ионовка сахалыы үөрэммитим. Бэйэм дьиэбэр соҕотох уолбунаан эрэ олорор этим. Үһүс сылыгар Ионовтыын холбоспутум», —диэбит этэ.

Ийэ айылҕаттан ыйдарбыт төрүт дьоҕурдаах буолан кини үөрэҕи кэбэҕэстик ылбыт. Били 1893 с. ахсынньы 12 күнүнээҕи суругар С. В. Слепцов кини туһунан бу курдук суруйбут: «аҕыйах хонуктар икки ардыларыгар обургутук үөрэммит». «Ити Мариянан холуйан көрдөхпүнэ бииргэ олорор эрдэхпинэ үөрэнимнэ улаханнык да сыыспыт эбит буолабын».

Кырдьыга даҕаны, Мария Николаевна салгыы эмиэ Всеволод Михайлович салалтатынан үөрэммитэ. Кэргэнин улахан научнай чинчийиилэригэр актыыбынайдык көмөлөспүт уонна ыарахан олохтоох эрээри кэлин бэйэтэ научнай үлэлэри уонна литературнай уус-уран айымньылары суруйбут ураты дьоҕуруттан киһи эрэ сөҕүөн сөҕөр.

Билигин биллэринэн, Мария Николаевна 9 үлэни таһааттарбыт: олус бэркэ суруйбут «Үрүҥ аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы тойон ыччаттара» олоҥхото, «Орто дойдуну тупсарарга түспүт Хара тыа иччитэ Баай Барыылаах», «Күлкүл бөҕө оҕонньор Силлирикээн эмээхсин икки», бу дьиҥинэн олоҥхо халыыбыгар түһэрэн бэйэтэ айбыт, дьиҥ-чахчы кырдьык баартан уонна тус бэйэлэрин олохторуттан ылыллыбыт түгэннэрдээх айымньы, «Оҕуруот аһын үүннэриитэ» диэн кинигэ, 135 саха таабырыннарын икки тылынан (сахалыы уонна нууччалыы) таһааран туран, саха таабырыннарын туһунан ыстатыйата, «Дьыл кэлиитин ырыата (Тымныы тостор, Кулун тутар, Муус устар)», «Таатта ырыата», «Аан дойду айыллыбыт ырыата», «Балыксыттар» диэн ырыалар.

Маны таһынан ССРС НА архивын Ленинградтааҕы салаатыгар «По поводу рассуждений А. Е. Кулаковского об Улуутуйар Улуу тойоне в его книге «Материалы для изучения верований якутов»», «Заметки о беременности и родах у якуток» уонна «Предопределение, назначение и судьба» диэн Э. К. Пекарскай итиэннэ А. А. Попов нууччалыы тылбаастаабыт Мария Николаевна йлиинэн суруллубут үс ыстатыйалара бааллар.

Оттон ССРС НА Азия норуоттарын институтун архивыгар В. М. Ионов улахан архива сытар, ол кылгас ырытыытын Л. В. Дмитриева оҥорбута А. А. Попов уонна М. Н. Ионова саҕалаабыт бу архивы бэрийэр үлэлэрэ бүппэккэ хаалбыт. Ол түмүгэ — В. М. Ионов уонна М. Н. Ионова. Сахалар итэҕэллэрин тустарынан матырыйааллар. 1 чааһа. Сахалыыттан тылбаастаата, наардаата уонна бэлиэтээһиннэри оҥордо А. А. Попов диэн төбөлөөх рукопись. Манна Мария Николаевна аата кырдьык да толору сиэрдээхтик Всеволод Михайлович аатын кытта сэргэ турбут. 1924 сыллаахха Э. К. Пекарскай: «Эрэ хомуйбут этнографическай матырыйаалларын ула-дан аҥара туох да омуна суох киниэннэрэ. Наследницалара Россия Наукаларын Академиятыгар биэрбит, билигин Азия музейыгар сытар В. М. Ионов бэчээттэммэ-тэх үлэлэрин ахсааныгар М. Н. Ионова сахалыы суруйбут элбэх сиппит-хоппут ыстатыйалара бааллар. Олор кини сахалар христианствоны ылыахтарын иннинээҕи итэҕэллэриттэн кэргэнэ интэриэһиргиир боппуруостарыгар анаммыттар. Оттон ССРС Географическай обществотын архивыгар баар сурукка: «Мария Николаевна сахалар олохторун-дьаһахтарын уонна итэҕэллэрин олохтоохтук билэрэ, били этэргэ дылы, Всеволод Михайлович үлэлэригэр уу сүүрүгүн курдук суккулубута», — дэнэр.

Мария Николаевна Всеволод Михайловичтыын кэртэннии бииргэ олорбут 29 сылларын усталаах-туоратыгар аҥардас киниэхэ эрэ көмөлөһөр этэ диир кэрэгэй. Кини саха фольклорун, олоҕун-дьаһаҕын уонна тылын чинчийэр атын да дьоҥҥо көмөлөспүтэ. Ол курдук Н. А. Виташевскай «Якутские материалы для разработки вопросов эмбриологии права» диэн үлэтигэр автор чинчийэр тематын сүнньүнэн 19 төгүл маны Мария Николаевна кэпсээбитэ биитэр чуолкайдаабыта диэн сигэниилэр бааллар.

Э. К. Пекарскай этэринэн, «В. Н. Васильев суруйбуг «Холобурдар...» III томнарын бүтүн биир тахсыыта буолбут тойугу (146 стр. — манна «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» — Е. К.) В. М. Ионов редакциялыырыгар тойук чуолкайа суох сирдэрин быһаарыыга уонна корректуратын ааҕыыга көмөлөспүт».

«Саха тылын тылдьытын» авторыгар Э. К. Пекарскайга Мария Николаевна кэмэ суох көмөлөспүтэ. Биһиги ааҕан таһаарыыбытынан «Тылдьыкка» «МА»-ҕа (Мария Николаевнаҕа) сигэниилээх 565 тылдьыт ыстатыйалара бааллар. Мария Николаевна «тылдьыт матырыйаалларын быһаарыыга, наардааһыҥҥа «Саха тылын тылдьытын» оҥорууга мэлдьи көмөлөһөр этэ», — диэн Пекарскай бэйэтэ суруйбута.

В. М. Ионов тыыннааҕар Эдуард Карлович кыттыгаһыгар Всеволод Михайловичка тылдьыт ыстатыйаларын бүтэһиктээхтик редакциялата уонна корректуратыге көрдөрө ыыттаҕына Мария Николаевна онно көмөлөһөрө.

Бу өртүнэн Всеволод Михайлович 1913 с. олунньу 1 күнүнээҕи Эдуард Карловичка суруга ордук итэҕэтиилээх: «Мин Мария Николаевна билэрин эрэ ити суруйабын (хонуутугар), бэйэбиттэн ончу суох. Итини эн мэлдьи өйдүөх кэриҥнээххин. Мин санаабар, бу миигин бэйэтэ суруйбут дии санаан, биһиги этиибитин сороҕор ылыммаккын быһыылаах». «Сахалар итэҕэллэрин, олохторун-дьаһахтарын уонна тылларын кини дириҥник уонна киэҥник билэрин, кини өлбүт кэргэнин этэ да барыллыбат, бокуонньук Э. К. Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар, оттон Л. Я. Штернберг ойууннааһын туһунан ыстатыйаларыгар эмиэ туһаммыттара. Ол аата кини көннөрү этнографтар ааһан иһэн суруйан ылар тойук-суттара буолбатах, быһаччы хайысхалаах өрүү биир интэриэстээх наука деятелэ буолар», — диэн Г. В. Ксенофонтов суруйбут.

Мин Мария Николаевна үөһэ этиллибит бэчээттэммит да, күн сирин көрө илик да үлэлэрин ырытар соругу туруоруммаппын, ону специалистар оҥоруохтарын сөп. Мария Николаевна үлэлэрин кытта билистэххэ, туох ханнык иннинэ кини дьоһуннаахтык уонна олус туочунайдык суруйара уонна быһаарара, матырыйаалларын дириҥник билэрэ, олорго харыстабыллаахтык уонна эппиэттээхтик сыһыаннаһара киһи хараҕар тута быраҕыллар. Ол, холобура, «Оҕуруот аһын үүннэриитэ» диэн үлэтигэр итэҕэтиилээхтик көстөр. Бу бэлэм кинигэни тылбаастааһын буолбатах, бу оҕуруот үүннэриитин дьиҥ-чахчы билэр киһи суруйуута уонна Саха сирин айылҕатыгар, күнүгэр-дьылыгар сөп түбэһнннэрэн үчүгэй сүбэлэрдээх-амалардаах үлэ. «Бу нуучча дойдутугар түбэспитим уон түөрт сыл буолла, ол тухары оҕуруот аһынан иитиллэн олорор дьоннору көрдүм, бэйэм даҕаны аас сылларга аҥардас оҕуруот аһынан икки сылы быһа аһаан иитиллэн сылдьыбытым. Эт, бурдук, сыа, арыы, үүт дьүһүнүн да көрбөтөҕүм, аҥардас оҕуруот аһын аһаан, онон күүһүрэн-уоҕуран, бары дьиэм кэскилин тэрийэн, оҕуруот үлэтин үлэлээн, тыыннаах буоларбын тэринэн, дьиэм да кэргэттэрин ол аһынан аһатан иитиллибитим. Оҕуруокка ол курдук тотоойу астар үүнэллэр, онон биһиги да дойдубутугар оҕуруот бэртуһалаах, абыраллаах буолуох тустаах.

...Мин үчүгэйдик өйдүүбүн, сут дьылларга, кураан буоллаҕына, бурдук, от үүммэтэҕинэ, биһиги дойдубутугар улахан өлүү буолар. Сорох ардына уу суттар алдъаталлара, сорох ардына хаһыҥ эрдэ түһэн бурдукка ас киллэриминэ алдьатара. Оннук дьылларга оҕуруот баар буоллаҕына, киһи кыһанан дьаһайан үлэлээтэҕинэ, туох да кыһалҕаны билбэккэ, аһаан-сиэн иитиллэн тахсыах тустаах. Оннук сылларга сүөһүнү да сутатыа суох кэриҥнээх...

Онон кыһанан туран оҕуруот аһын үүннэриэххэ баар. Ол кэннэ оҕуруокка киһи аһыыр аһыттан ураты, сүөһү аһыыр аһа эмиэ үүнэр, ону эмиэ үүннэриэххэ баар.

Кырдьык биир сылынан оҕуруот бары кыһалҕата кыаттарыа, бүтүө суоҕа. Онтон чаҕыйыахха, толлуохха сөбө суох», — диэн суруйар.

«Аан бастаан үөрэммэтэх киһиэхэ бары үлэ күчүмэҕэй, ыарахан буолар. Кыһанар, баҕарар киһи бэйэтин бэйэтэ сыһыаран, үөрэтэн, күн күнтэн, сыл сылтан үлэтэ чэпчээн кыаттаран иһэр буолар. Онон оҕуруот маҥнайгы дьылыгар куһаҕан буоллаҕына, онтон киһи санаата түһүөн сөбө суох. Мин хайа киһи ханнык сиргэ, хайдах сиргэ үлэлиирин көрүмүнэ суруйабын, ол баҕар табыллыа суоҕа, онон ону үлэлиир киһи сирин быһыытыттан, дьыл кэлиититтэн холуйан хайдах үлэлээтэххэ ордук буоларын бэйэтин өйүттэн эбинэн дьаһаныах тустаах», — диэн салгыы суруйар.

Бу кинигэҕэ оччолорго оҕуруот аһын сииргэ үөрүйэҕэ суох саха ааҕааччытыгар анаан тус бэйэтин опытын суруйуутугар билиҥҥи киһини күллэриэх даҕаны, сонньутуох даҕаны курдук чахчылар бааллар. Холобура, билигин киэҥник тэнийбит помидор туһунан кини бу курдук суруйар: «Аан бастаан амсайдахха бэрт куһаҕан ас. Мин ону холоон көрбүтүм. Биһиги Киевкэ аан бастаан тиийэн, вокзалга олордохпутуна, биир дьахтар икки корзинаны тобус-толору кыһыл төгөрүк аһы аҕалла. Дьэ мин ону көрөн баран, амсайыам дии санаадым. Ол кэннэ онтон улаханын сулбу тардан ылан баран, «Бу атыыта төһөнүй?» диэтим. Онуоха бу дьахтар үс харчы диэн эппитэ. Мин ыйыта туран, биэс уон, алта уон харчы буолуо дии санаабытым. Онон соһуйан дьиибэргээтим. Онтукабын ылан дьиэ таһыгар тахсан, улахан соҕустук ытыран ылан ыстаан көрдүм. Дьэ доҕоор, айаҕым иһэ аһыҥас ыылаах-дьаардаах ньылбырхай баҕадьынан дуолбат эбээт! Дьэ ону түргэнник тибиирэн кэбистим. Ол кэннэ, киһи аһаабат аһын аһаатаҕым дии санаатым. Ол аһым ордугун ыскаамыйа улаҕатыгар бырахтым, ону вокзалы ыраастыыр киһи миинньигинэн дьиэ ортотугар диэри минньиктээн билиҥҥи мин бырахпыт аспын төкүнүтэн аҕалла. Ону биир олорор эмээхсин тура эккирээн, сулбу тардан ылан, өртүгэр соппохтоон баран, сиэн кэбистэ. Ону көрөн баран, итинник аһы хайдах сиир бэйэкэлэрэй дии санаабытым. Дьэ билигин оҕуруот аһыттан эрэ помидору ордук күндүргэтэбин».

Мин маны тэҥэ «Күҥкүл бөҕө оҕонньор Силлирикээн эмээхсин икки» диэн олоҥхо бэйэлэрин олохторуттан суруллубут быһыылаах диэн санааҕа тохтоон ааһыахпын баҕарабын. Мария Николаевна бу олоҥхонон сирэйдээн дьиҥ баар олоҕу хоһуйбут диэн санааны аан маҥнай Г. В. Ксенофонтов эппитэ. Кини бу курдук суруйбут: «Мария Николаевна бэйэтин төрөөбүт тылынан улахан поэт дьоҕурдаах. Бетлинг транскрипциятынан саха суругар-бичигэр эриттэн үөрэнэн баран, кини 1893-94 сыллардаахха политическай сыылынайдар хорсун-хоодуот быһыыларын халлааны уонна сири айбыт, биир кэмҥэ саха да, киһи аймах бүттүүнүн да таҥарата буолбуг Үрүҥ Айыы тойон олохтообут бэрээдэгин уонна ыйаахтарын утары охсуспут былыргы саха бухатыырдарынан сирэйдээн хоһоонунан поэманы суруйбут. Ити буруйдарын иһин таҥара кинилэри үөһээ айыы дойдутуттан дьону сурук-бичик уонна культура искусствотыгар үөрэтэргэ таҥнары кыраан аллараа дойдуга түһэрэр. Манна автор Мария Николаевна эдэр эрдэҕинэ, быһыыта, олоҥхоһуттар искусстволарын олус бэркэ билэр буолан, саха тылынан уус-уран айымньытын ньымаларын үүт-үкчу түһэрэн ылар... Поэмаҕа аҕыйаҕа суох өтө көстө сылдьар бэйэлэрин олохторуттан ылыллыбыт түгэннэр бааллар. В. М. Ионов уонна Э. К. Пекарскай бу сахалыы бэйэ айбыт тойугун, автортан дьиҥнээх ис хоһоонун уонна суолтатын токоолоһо барбакка эрэ, норуот айымньытын суруйбут буоллаҕа диэн «Сахалар народнай литератураларын холобурдара» диэн Пекарскай били биллэр академическай таһаарыытыгар кылаанын да кыларыппакка бүүс-бүтүннүү бэчээттээбиттэр. (1 чааһа. Текстэр 195-280 стр., «Күлкүл бөҕө оҕонньор Силлирикээн эмээхсин икки» диэн төбөлөөх тойук. Маныаха өйдөөбөккө хоһоонунан суруллубут поэманы проза курдук бэчээттээбиттэр, автор даҕаны бэйэтин учууталларыттан ылыммыт үгэһинэн поэманы хоһоон строфаларынан араарбатах). Бу кубулутуллан суруллубут олоҥхо буолара ол ис хоһоонун аан маҥнай ааҕаргын кытта киһи хараҕар быраҕыллыбыта».

«Ол эрээри бу ааттаммыт поэма ис хоһоонунан норуот олоҥхото буолбатах диэн кини (Мария Николаевна — Е. К.) быһа-бааччы билиммитэ», — диэн Г. В. Ксенофонтов салгыы суруйар.

Бу аҕалыллыбыт төрүөттэргэ олоҕуран, Г. В. Ксенофонтов «Мария Николаевна айбыт-суруйбут кэминэн сахалартан маҥнайгы поэтынан билиниллиэхтээх» диэн аһарбыта.

Бу олоҥхо туһунан эмиэ итини кытта биир санааньы саха киэҥник биллэр фольклориһа, филологическай наука кандидата И. В. Пухов тутуһар. «Хомойуох иһин, билиҥҥэ диэри ааҕааччылар киэҥ араҥаларыгар биллэ илик, бэл диэтэр саха литературатын историктарын үлэлэригэр саатар биирдэ да ахтыллыбатах, сахалыы ааҥмаҥнайгы уус-уран айымньы чахчыта олоҥхо матырыйаалыгар уонна ол стилигэр сөп түбэһэринэн айыллыбыта. Мин биллэр тойуксут, Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытын» оҥоруутугар өр сылларга көмөлөспүт Мария Николаевна Андросова (Ионова) «Күлкүл бөҕө оҕонньор Силлирикээн эмээхсин икки» диэн олоҥхотун туһунан этэбин», — диэн суруйар И. В. Пухов.

Э. К. Пекарскай М. Н. Ионова туһунан 1924 с. ахсынньы 14 күнүнээҕи суругар: «Саха сиринээҕи Сибиряковскай экспедиция кэмигэр М. Н. Ионова Наукалар Академиялара таһаарар «Сахалар народнай литератураларын холобурдарын» I томугар (195-280 стр.) бэчээттэммит дьиҥ олох тыына тыыннаах олоҥхону («Олсох остуоруйатын») суруйан, экспедиция хомуйар фольклорнай матырыйаалларыгар үтүөнү оҥорон турар», — диэн эппитэ эмиэ түбэспиччэ буолбатах дии саныыбын.

Өйдөөн көрүҥ эрэ, Э. К. Пекарскай тойук дьиҥ олох тыына тыыннаах уонна «Олох остуоруйата» диэн айымньы дьиҥнээх аатын ыйбакка эрэ бэлиэтээн эппитин. Бу барыта хайдах да түбэһиэхчэ буолбатаҕа чахчы. Дьулуонтай бэргэн обраһынан В. М. Ионов, Халлаан уола Хаарылла мохсоҕол обраһынан Э. К. Пекарскай ойууламмыт буолуохтарын сөп. Бу персонажтар ааттара Ионов дьиҥнээх араспаанньатыгар уонна Пекарскай аҕатын аатыгар, кинини сахалар, биллэрин курдук, Хаарылабыс диэн ааттыыллара, чугаһатыллан ааттаммыттар. Кырдьыга да, Айталыын-Куо уонна кини уола Дьулуонтай бэргэҥҥэ, ол аата Ионовка, үөрэниилэрэ олохтон ылыллыбыт.

Ионовтар Саха сириттэн 1910 сыллаахха (кинилэр 1891 сылтан Дьокуускай куоракка олорбуттара) барбыттара. Всеволод Михайлович ыарытыйар буолан, кинилэр Киевка көһөллөрүн көҥүллээбиттэрэ. Сол 1910 сыллаахха Наукалар Академиялара Всеволод Михайловиһы ученай корректорынан үлэлэтэ Петербурга ыҥырбыта. 1917 сыллаахха, Октябрьскай революция буолуон аҕай иннинэ, врачтар модьуйууларынан Ионовтар Киевка төттөрү көспүттэрэ, онно олордохторуна революция, онтон гражданскай сэрии буолбуттара. Ионовтар икки уоллара гражданскай сэрии кэмигэр өлбүттэрэ.

В. М. Ионов 1922 с. олунньу 2 күнүгэр өлбүтэ. «Үһүс иин буора томтойон таҕыста — икки уол уонна аҕалара».

Всеволод Михайлович өлбүтүн кэннэ Мария Николаевна икки кыыһынаан Петроградка көспүтэ уонна Пекарскай көмөтүнэн ССРС НА үлэҕэ киирбитэ. Ол күннэргэ С. А. Новгородов К. О. Гавриловка суругуттан ити үөһэ аҕалбыппыт: «Саҥардыы Бүөтүр куоратыгар биир саха кэлэн барда, ол кимий-ханныгый диэтэргин, Дьуонап ойоҕо Күүйүгэс Ньукулай ииппит ааттаах-суоллаах кыыс Маайаката буолар. Улахан кыыһа манна хаалла, эмээхсин Бэкээрискэйинэн сөрөнөн үөрэх хаатыгар саха элэ-была тылын тылбаасчытынан көһөн кэлээри гынар. Аччыгый кыыһын малын-салын аҕала барда, бэйэтэбэккэ кырдьыбатах, 57-лээҕин үрдүнэн баттаҕа ханан да маҥхайа илик, үрдүттэн урукку толуу бэйэтэ сууллубут, билигин даҕаны чэгиэн эмээхсин диэтэҕиҥ. Сахалыы кэпсэппэтэҕэ 6 хас сыл буолбут үһү, онон миигин кытта утаппыт курдук кэпсэтээхтээтэ».

Мария Николаевна 1922 с. сэтинньи 1 күнүттэн 1930 с. сэтинньи 1 күнүгэр диэри ССРС НА Антропология уонна этнография музейыгар үлэлээбитэ. 1925-26 сс. Саха сиригэр кэлбит академическай экспедиция «Киһи» диэн секциятыгар кыттан, Ньурба уонна Бүлүү оройуоннарыгар сылдьыбыта. «Россия Наукаларын Академиятын иһинээҕи Саха Автономнай Советскай Социалистическай Республикатын үөрэтэр комиссия ыҥырыытыгар Ийэ дойдубар уонна Наукалар академияларын саҕаланыытыгар бэйэм опыппынан уонна олохтоох усулуобуйалары билэрбинэн туһалыырга бэлэммин биллэрбитим», — диэн М. Н. Ионова экспедицияҕа барыан иннинэ суруйбута.

Сахалар тылларын, фольклордарын уонна итэҕэллэрин үөрэтиигэ өр сыллаах уонна актыыбынай үлэтин-хамнаһын иһин М. Н. Ионова 1925 сыллаахха Нуучча географическай обществотын кыра кыһыл көмүс медалынан наҕараадаламмыта.

Общество председателэ бу үчүгэй сонун туһунан 1925 с. бэс ыйын 12 күнүнээҕи иһитиннэриитин аҕалыахха сөп: «Улахан ытыктабыллаах Мария Николаевна!

Нуучча географическай обществота Эйиэхэ сахалар тылларын уонна итэҕэллэрин үөрэтиигэ үлэлэриҥ иһин кыра кыһыл көмүс медалы биэрбитин туһунан б. дь. бэс ыйын 5 күнүгэр общество сыллааҕы уопсай мунньаҕар биллэрдилэр. Общество бу бочуоттаах наҕыраадатыи Эйиэхэ биэрбиттэрин туһунан иһитиннэрэр үтүө иэстээхпин диэн ааҕынабын. Түбэлтэнэн туһанан мин чахчы ытыктыырым туһунан санаабын Эйиэхэ тиэрдэрбин ылынаргар көрдөһөбүн.

Общество председателэ»

Олоҕун тиһэх сылларыгар Мария Николаевна персональнай пенсионерка этэ уонна кыыһын, Саха сирин биллэр историгын, историческай наука кандидатын О. В. Ионованы кытта Москваҕа олорбута. Кини 77 сааһыгар Ташкент куоракка эвакуацияҕа сылдьан 1941 сыллаахха өлбүтэ. Хомойуох иһин кини өлбүт быһаччы күнэ билиҥҥээҥҥэ диэри кыайан биллэ илик.

М. Н. Ионова олоҕо уонна үлэтэ — нуучча политическай сыылынайдарын саха норуотун олоҕор үтүө сабыдыаллаахтарын үтүө холобурдарыттан биирдэстэрэ. «А буукуба аҥар да атаҕын билбэт үөрэҕэ суох саха дьахтара политсыылынайдар оскуолаларыгар үөрэнэн уонна айылҕаттан ыйдарбыт баай дьоҕурдаах буолан, наукаҕа Нуучча географическай обществотын көмүс медалынан бэлиэтэммит итинник кэрэ-бэлиэ суолу ааспыта.

1979 с.

Е. Коркина,

филологическай наука доктора

ПОЛЯКТАР САХА СИРИН ТУҺУНАН

Сэттэ уон биэс саастаах поляк суруйааччыта Аркадий Фидлер айар үлэтэ аан дойду үрдүнэн киэкник биллэр. Кини, сылайар диэни билбэт айанньыт сир шарын бары континеннарыгар сылдьыбыта уонна ол айанын туһунан кэрэхсэ-биллээх кинигэлэри суруйбута. Кини хас да кинигэтэ Советскай Союзка эмиэ тахсыбыта. Нууччалыы тылынан тахсыбыт кинигэлэрин тираһа — мөлүйүөнтэн ордук.

1968 сыллаахха поляк суруйааччыта биһиги Сахабыт сиригэр эмиэ ыалдьыт-таабыта. Кини Дьокуускайга, Сэбээн күөлгэ, Ытык Күөлгэ сылдьыталаабыта. Бу сырыыга кинини кытта уола, педагогическай институту бүтэрбит Аркадий — Радослав аан маҥнай айаннаспыта. Уол географ уонна физкультурник идэлэрин талбытынан сылыктаатахха, кини эмиэ аҕатын туйаҕын хатаран, айанньыт буолар санаалаах эбит. Ол эбэтэр айанньыт географияны үчүгэйдик билиэхтээх уонна эт-хаан өртүнэн чэгиэн-чэбдик буолуохтаах.

Эһиги мантан аллара Фидлердэр Саха сирин туһунан Польша хаһыаттарыгар бэчээттэппит корреспонденцияларын кылгатан тылбаастаабыты ааҕыаххыт.

ИСТИҤ КӨРСҮҮ

Аркадий Фидлер

Иркутскайга тиийиибитигэр от ыйынааҕы уһун ардахха түбэһэммит Байкал да, тайҕа да салбаҕыран ахаҥ тураллара. Онон Иркутскайга өр тохтуур туох да туһата суох этэ, икки хоноот ханнык эрэ улахан истээх самолетка олорон Дьокуускайдаабыппыт. 1800 километр сири үс чаас көттүбүт. Манна самолет эрэ сылдъар буолан, аргыстар, ол иһигэр сахалар, элбэх этилэр. Серошевскай сэһэннэрин саныы-саныыбын, аргыс сахаларбыҥ биллибэтинэн кэтэһэбин. Көстөр дьүһүннэринэн монголларга маарыннаабаттара буоллар, таҥастарынан-саптарынан, тутта-хапта сылдьалларынан нууччалартан туох да атыннара суох. Өссө саха кыргыттара, баттахтарын үчүгэйдик оҥостор буоланнар, нуучча кыргыттарынааҕар ис-киирбэхтэр. Лэппэччи кыргыллыбыт, хара куудура баттахтарын алыптаах илиилэринэн тупсаҕай баҕадьытык тарааммыттара кинилэри олус киэргэтэр. Москва эбэтэр Париж модницаларыттан хаалсыбаттар.

Дьокуускай аэропордугар олохтоох Суруйааччылар союзтарыттан икки саха көрсүбүттэрэ, онтон ыла биһиги наар сахалары кытта сылдьыбыппыт. Аламаҕай, доҕор-доһууга эрэ талаһа сылдьар дьон биһигини олус истиҥник көрсүбүттэрэ. Мин былааммар өссө Польшаттан Саха сиригэр сыылкаҕа кэлэн олоро сылдьыбыт революционердар тустарынан ханнык эмэ сибидиэнньэлэри хомуйуу эмиэ баара.

Ол туһунан истээт, хоту сир олохтоохторо поляктар тустарынан матырыйаалы хомуйарбар бэйэлэрэ туох да иҥэдьаҥа суох көмөлөспүтүнэн барбыттара. Бу киһини долгутар үтүө дьыала этэ. XIX үйэҕэ үрдүк культуралаах элбэх политсыылынай поляктар манна кэлэн олоро сылдьыбыттар. Сахалар урукку ньүдьү-балай олохтон аныгылыы олоххо киириилэригэр кинилэр сабыдыаллара улахан. Дьокуускайга тиийдэхпит күн Саха сиригэр олоро сылдьыбыт, саха норуотугар доҕор-атас буолбут поляктар ааттарын ааттаталаан биһигини адьас көмөн кэбистилэр. Биһиги Серошевскай уонна Пекарскай эрэ тустарынан буолбакка, саха тылын грамматикатын автора Ястремскай, Феликс Кон уонна саха фольклорун хомуйааччы Николай Виташевскай, сахалар тустарынан кинигэ автора Василий Трощанскай, Валерий Сарпевскай, Алексей Домбровскай, Виктор Курнатовскай, Ян Колембевскай уо. д. а. тустарынан билбиппит.

Ол гынан баран, Серошевскай уонна Польшаҕа улаханнык биллибэт Пекарскай ааттарын сотору-сотору ааттаабыттара. Биллэрин курдук, Серошевскай Саха сирин дьонун олохторун-дьаһахтарын туһунан бастакы боччумнаах чинчийээччи быһыытынан икки тому суруйбута, сахалар бэйэлэрэ этэллэринэн, күн бүгүнүгэр диэри ким даҕаны аһары түһэ илик фундаментальнай этнографическай үлэтэ эбит. Оттон Пекарскай өссө улахан утүөлээх-өҥөлөөх. Кини 1881 сылтан саҕалаан, түөрт уон сыл устата 26 тыһыынча тыллаах улахан сахалыы-нууччалыы тылдьыты суруйбута. Ол саха национальнай литературнай тыла үөскүүрүүгэр төрүт буолбута. Кини иннинэ даҕаны, кэнниттэн даҕаны ким да маннык сүүнэ үлэни оҥорботоҕо. Пекарскай 1934 сылалахха өлбүтэ. ССРС Наукалары Академиятын көҕүлээһининэн, 1959 сыллаахха кини үлэтин үс том оҥорон таһаарбыттара.

Бу сахалар сүрэхтэригэр-быардарыгар чугас үлэхамнас туһунан ученайдар, суруйааччылар, библиотека үлэһиттэрэ уо. д. а. биһиэхэ, кэпсээбиттэрэ. Сахаларга хара маҥнай тиийиэхпититтэн, доҕордуу көрсүһүү уонна үлэбитигэр хайа сатанарынан көмөлөһүү биһигини олус үөрдүбүтэ.